Nimə, Bisə, Leyse və 'Asa haqqında
وَ الصَّحِيحُ أَنَّ الْأَرْبَعَةَ أَفْعَالٌ بِدَلِيلِ اتِّصَالِ تَاءِ التَّأْنِيثِ السَّاكِنَةِ بِهِنَّ، كَقَوْلِهِ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ؛ مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبِهَا وَ نِعْمَتْ، وَ مَنِ اغْتَسَلَ فَالْغُسْلُ أَفْضَلُ، وَ الْمَعْنَى؛ مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبِالرُّخْصَةِ أَخَذَ وَ نِعْمَتِ الرُّخْصَةُ الْوُضُوءُ، وَ تَقُولُ؛ بِئْسَتِ الْمَرْأَةُ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ وَ لَيْسَتْ هِنْدٌ مُفْلِحَةً وَ عَسَتْ هِنْدٌ أَنْ تَزُورَنَا
وَ الصَّحِيحُ və düzgün olan odur ki, أَنَّ الْأَرْبَعَةَ bu dörd ifadə, yəni ni’me, bi’se, leyse və ‘asâ ifadələri, أَفْعَالٌ feil sözləridir, بِدَلِيلِ bunun dəlili isə, اتِّصَالِ تَاءِ التَّأْنِيثِ السَّاكِنَةِ ta-i tə’nis-i sakinənin onlara birləşməsidir, بِهِنَّ yəni bu dörd ifadəyə, كَقَوْلِهِ onun sözündə olduğu kimi, عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ aleyhissalatü vesselamın, مَنْ تَوَضَّأَ kim cümə günü dəstəmaz alsa, يَوْمَ الْجُمُعَةِ cümə günü, فَبِهَا onunla alıb, وَ نِعْمَتْ və nə gözəl ruhsatdır, yəni: “Kim cümə günü dəstəmaz alsa, o dəstəmazı ruhsatla alıb” kimi, وَ مَنِ اغْتَسَلَ və kim qüsl alsa, فَالْغُسْلُ أَفْضَلُ qüsl daha fəzilətlidir, yəni: “Kim qüsl alsa, qüsl daha fəzilətlidir” kimi, وَ الْمَعْنَى; və mənası: مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ kim cümə günü dəstəmaz alsa, فَبِالرُّخْصَةِ أَخَذَ o dəstəmazı ruhsatla alıb, وَ نِعْمَتِ الرُّخْصَةُ الْوُضُوءُ və dəstəmaz ruhsatı nə gözəldir, وَ تَقُولُ və belə deyirsən; بِئْسَتِ الْمَرْأَةُ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ "Odun daşıyan qadın nə pisdir" kimi, لَيْسَتْ هِنْدٌ مُفْلِحَةً "Hind uğur qazanan deyil" kimi, عَسَتْ هِنْدٌ أَنْ تَزُورَنَا "Ümid edilir ki, Hind bizi ziyarət edər" kimi.
Şərhin Ümumi Mənası: Bu dörd ifadə üçün, yəni ni’me, bi’se, leyse və ‘asâ üçün düzgün olan fikir onların feil olmasıdır. Dəlili isə ta-i tə’nis-i sakinənin onlara birləşməsidir. Misalı aleyhissalatü vesselamın bu sözündə olduğu kimidir;
مَنْ تَوَضَّأَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَبِهَا وَ نِعْمَتْ
“Kim Cümə günü dəstəmaz alarsa, aldığı icazə ilə bu dəstəmazı almışdır və bu icazə nə gözəldir” kimi və,
مَنِ اغْتَسَلَ فَالْغُسْلُ أَفْضَلُ
“Kim qüsl edərsə, qüsl ən fəzilətli olandır” kimi.
Hədisin mənası belədir: “Kim cümə günü dəstəmaz alarsa, aldığı icazə ilə almışdır və o nə gözəl icazədir. Kim də qüsl edərsə, qüsl ən fəzilətli olandır.” Bu hədis, İmam Əhməd, Əbu Davud, Tirmizi, Nəsai və Darimi-də keçməkdədir.
Və yenə belə deyirsən;
بِئْسَتِ الْمَرْأَةُ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ
“Odun daşıyanın arvadı nə pisdir” və,
لَيْسَتْ هِنْدٌ مُفْلِحَةً
“Hind, uğura çatan deyil” və,
عَسَتْ هِنْدٌ أَنْ تَزُورَنَا
“Ümid edilir ki, Hind bizi ziyarət edər” kimi.
حاشية
Əhməd, Əbu Davud, Tirmizi, Nəsai və Darimi rəvayət etmişdir. Tirmizi dedi: Hədis həsəndir. Bax: Mişkatül-Məsabih, Tirmizi, 737 H. Darül-Fikr, Beyrut nəşri və Səhihül-Camiüs-Sağir və Ziyadatı, Darül-Fikr, Beyrut, 5-277