Əmr feli
فِعْلُ الْأَمْرِ
Və nə vaxt ki, keçmiş zamanın əlamətləri və hökmü, həmçinin onda olan ixtilafı bəyan etməyim bitdi, söhbəti əmr felinə yönəltdim. Qeyd etdim ki, əmr felinin əlaməti iki şeyin cəmindən ibarətdir: birincisi, onun tələb mənasına işarə etməsi, ikincisi isə müxatəb üçün "ya" hərfini qəbul etməsidir. Məsələn, "qum" (qalx) felində olduğu kimi: bu fel qalxmaq tələbini bildirir və müxatəb üçün "ya" qəbul edir. Yəni qadına əmr verəndə deyirsən: "qumi" (qalx), həmçinin: "uq'ud" (otur) və "uq'udi" (otur), "izheb" (get) və "izhebi" (get) kimi. Allah-taala buyurur: "Ye, iç və gözün aydın olsun" (Məryəm 26).
Və nə vaxt ki, keçmiş zaman felinin əlamətlərinin zikrindən, hökmündən və onda olan ixtilafın bəyanından boşaldım, söhbəti əmr felinə yönəltdim. Buna görə də qeyd etdim ki, əmr felinin əlamətləri iki şeyin cəmindən ibarətdir: birincisi, əmr felinin tələb mənasına işarə etməsi, ikincisi isə müxatəb üçün "ya" hərfini qəbul etməsidir. Bu, məsələn, "qum" (qalx) felində olduğu kimi: bu fel qalxmaq tələbini bildirir və müxatəb üçün "ya" qəbul edir. Yəni qadına əmr verəndə deyirsən: "qumi" (qalx), həmçinin: müzekkər üçün "uq'ud" (otur), müənnəs üçün "uq'udi" (otur), müzekkər üçün "izheb" (get), müənnəs üçün "izhebi" (get) kimi. Allah-taala buyurur: "Ye, iç və gözün aydın olsun" (Məryəm 26).
Şərhin Ümumi Mənası: Mazi feilinin əlamətlərini, hökmünü və onda olan bəzi ixtilafları qeyd etdikdən sonra sözü əmr feilinə gətirdim, yəni mazi feilindən sonra ikinci olaraq əmr feilini izah etdim.
Bundan sonra əmr feilinin əlamətlərini qeyd etdim ki, bu əlamətlər iki şeyin cəmindən ibarətdir. O iki şey də əmr feilinin tələbə dəlalət etməsi və ya-i müxatabəni qəbul etməsidir. Buna misal olaraq قُمْ "qalx" feilini götürsək, bu feil qiyam, yəni ayağa qalxma tələbini ifadə edən bir feildir. Əmr feili ya-i müxatabəni qəbul edir. Bir qadına "qalx" deyə əmr verəcəyin zaman قُومِي "qalx" deyirsən. Eyni şəkildə müzekkər üçün أُقْعُدْ "otur" və müənnəs üçün أُقْعُدِي "otur", müzekkər üçün إِذْهَبْ "get" və müənnəs üçün إِذْهَبِي "get" deyirsən. Allah-Təala Məryəm surəsində belə buyurur;
فَكُلِي وَ اشْرَبِي وَ قَرِّي عَيْنًا
"Ye, iç... gözün aydın olsun" kimi.
حاشية
İ'rab; فَكُلِي; fə: fə əl-fəsihə, hərf, i'rabda yeri yoxdur. كُل: əmr feili, nunun silinməsi üzərinə bina olunub, ya: açıq birləşmiş zamir, səkin üzərinə bina olunub, nominativda, fail. və: birləşdirici hərf. اشرب: كُل kimi. və ya; açıq birləşmiş zamir, səkin üzərinə bina olunub, nominativda, fail. və قري: onların kimidir. عينا: təmiz, mənsubluq, mənsubluq əlaməti zahirə fətədir.
Cümlələrin i'rabı: كلي; feili cümlə, qeyri-cazim şərt cavabı, i'rabda yeri yoxdur. إشربي: feili cümlə, cümləyə birləşdirilmiş, i'rabda yeri yoxdur. قري عينًا: feili cümlə, cümləyə birləşdirilmiş, i'rabda yeri yoxdur.
Şahid yeri: كلي و اشربي و قري
İstinadın səbəbi: Ya müənnəs müxatabənin qeyd olunan feillərə birləşməsi, onların əmr feili olduğunu göstərir; çünki əmr feilinin tanınma əlaməti budur: tələbə dəlalət etməsi və ya-i müxatabəni qəbul etməsi.