Ecvef fellərdəki i'lâl əməliyyatları

Bəzi sarf alimləri i'ləl babında əsas və əhatəli bir qayda demişlər ki, bu qaydadan bütün məsələlər çıxır və onların sözü budur: İ'ləl, fa-ul-fiil istisna olmaqla, illet hərflərində on altı cəhətdə təsəvvür olunur. Çünki illet hərflərində dörd cəhət təsəvvür olunur: üç hərəkə və bir sükun, və əvvəlində də eyni şəkildə, yəni üç hərəkə və bir sükun. Dördü dördə vuranda on altı cəhət alınır. Sonra üzərində sükun olan sükunu çıxart, çünki iki sükunun birləşməsi mümkün deyil, beləliklə sənə on beş cəhət qalır.

Bəzi sarf alimləri belə demişlər: əsas və əhatəli olaraq, i'ləl babında, yəni i'ləl məsələsində, bütün məsələlər bu qaydadan çıxır və bu onların sözüdür: İ'ləl, fa-ul-fiil istisna olmaqla, illet hərflərində i'ləl əməliyyatı on altı cəhətdə təsəvvür olunur. Çünki i'ləl əməliyyatı illet hərflərində dörd cəhətdə olur: üç hərəkə və bir sükun, və əvvəlində də eyni şəkildə, yəni üç hərəkə və bir sükun. Dördü dördə vuranda on altı cəhət alınır. Sonra sükunu çıxart, o sükun ki, əvvəlində sükun var, çünki iki sükunun birləşməsi mümkün deyil. Beləliklə sənə on beş cəhət qalır.

Mətndən ümumi məna: Bəzi sarf alimləri i'ləl haqqında bütün məsələlərin bu qaydadan çıxdığını və bütün i'ləllərə şamil olan bir qaydanın olduğunu bildirirlər. Fa-ul-fiil istisna olmaqla, illet hərflərində on altı cəhət olduğunu deyirlər. Bunu belə izah edirlər:

İllet hərfində üç hərəkə və bir sükun olmaqla dörd cəhət var və eyni hərəkə və sükun əvvəlində də var. Bunları bir-birinə vuranda on altı cəhət alınır. Sonra illet hərfinin əvvəlində sükun olan halını çıxartsan, on beş cəhət qalır. Çünki iki sükunun birləşməsi mümkün deyil.