4-cü bab: Misal fellər

اَلْبَابُ الرَّابِعُ فِي الْمِثَالِ وَ يُقَالُ لِلْمُعْتَلِّ الْفَاءِ مِثَالٌ لِأَنَّ مَاضِيَهُ مِثْلُ الصَّحِيحِ فِي صِحَّةِ وَ عَدَمِ الْإِعْلاَلِ، وَ قِيلَ؛ لِأَنَّ مِثْلُ أَمْرِ الْأَجْوَفِ، نَحْوُ؛ عِدْ وَ زِنْ. وَ هُوَ يَجِيءُ مِنْ خَمْسَةِ أَبْوَابٍ، نَحْوُ؛ وَعَدَ يَعِدُ وَ وَضَعْ يَضَعُ وَ وَجِلَ يَوْجَلُ وَ وَسُمَ يَوْسُمُ وَ وَمِقَ يَمِقُ. وَ لاَ يَجِيءُ مِنْ فَعَلَ يَفْعُلُ إِلاَّ وَجَدَ يَجُدُ فِي لُغَةِ بَنِي عَامِرٍ، فَحُذِفَ الْوَاوُ فِي يَجُدُ فِي لُغَتِهِمْ لِثِقَلِ الْوَاوِ مَعَ ضَمِّ مَا بَعْدَهَا. وَ قِيلَ؛ هَذِهِ لُغَةٌ ضَعِيفَةٌ فَأُتْبِعَ لِيَعِدُ فِي الْحَذْفِ وَ حُكْمُ الْوَاوِ وَ الْيَاءِ إِذَا وَقَعَتَا فِي أَوَّلِ الْكَلِمَةِ كَحُكْمِ الصَّحِيحِ

اَلْبَابُ الرَّابِعُ dördüncü bab: فِي الْمِثَالِ misal feilər haqqındadır, وَ يُقَالُ və deyilər, لِلْمُعْتَلِّ الْفَاءِ mutell ul-fa üçün, مِثَالٌ misal feil deyilir, لِأَنَّ مَاضِيَهُ çünki misal feilin keçmişi, مِثْلُ الصَّحِيحِ səhih feil kimidir, فِي صِحَّةِ i’lâl əməliyyatının uyğun olması və وَ عَدَمِ الْإِعْلاَلِ i’lâl əməliyyatının olmaması baxımından, وَ قِيلَ və belə deyilmişdir; لِأَنَّ مِثْلُ أَمْرِ çünki misal feil əmr feili kimidir, الْأَجْوَفِ əcvəf olan feilin, نَحْوُ misalları belədir; عِدْ "söz ver" və زِنْ "bəzə" kimi. وَ هُوَ يَجِيءُ və misal feil gəlir; مِنْ خَمْسَةِ أَبْوَابٍ beş babdan; نَحْوُ misalları, yəni keçmiş-indiki zaman formaları belədir; وَعَدَ يَعِدُ və وَضَعْ يَضَعُ və وَجِلَ يَوْجَلُ və وَسُمَ يَوْسُمُ və وَمِقَ يَمِقُ kimi. وَ لاَ يَجِيءُ misal feil gəlmir, مِنْ bu; فَعَلَ يَفْعُلُ vəzinlərindən olan 1-ci babdan, إِلاَّ ancaq gəlir; وَجَدَ يَجُدُ feiləri, فِي لُغَةِ بَنِي عَامِرٍ Bəni Amir ləhcəsində, فَحُذِفَ الْوَاوُ vav silinmişdir, فِي bu; يَجُدُ indiki zaman feili ki, əsli يَوْجُدُ idi, فِي لُغَتِهِمْ Bəni Amir ləhcəsində, لِثِقَلِ الْوَاوِ vav hərfinin ağır olması səbəbindən, مَعَ ضَمِّ dammə ilə birlikdə, مَا بَعْدَهَا sonrakı hərfdə. وَ قِيلَ və deyilmişdir ki; هَذِهِ لُغَةٌ ضَعِيفَةٌ bu, yəni Bəni Amir ləhcəsi zəifdir, فَأُتْبِعَ bu يَوْجُدُ feilində vav hərfinin silinməsi تابع olduğu üçün; لِ bu; يَعِدُ feiline, فِي الْحَذْفِ silinmədə, وَ حُكْمُ الْوَاوِ وَ الْيَاءِ ya və vav hərflərinin hökmü, إِذَا وَقَعَتَا olduqları zaman, فِي أَوَّلِ الْكَلِمَةِ sözün əvvəlində, كَحُكْمِ الصَّحِيحِ səhih feillərin hökmü kimidir.

Mətnin Ümumi Mənası: 4-cü bab misal feillər haqqındadır. Mutell ul-fa olan feillərə misal feil deyilir. Çünki bu misal feillərin keçmiş formaları səhih feillər kimidir və i’lâl əməliyyatına uyğun olub olmamaları da səhih feillərdə olduğu kimidir. Belə deyilmişdir ki; misal feillərin əmr formaları əcvəf feilin əmr formaları kimidir, misalları; عِدْ "söz ver" və زِنْ "bəzə" kimidir. عِدْ misal feil ikən زِنْ əcvəf feildir.

Misal feillər, altı üçlü babdan beşində gəlir.

Bablar	Mazi	Muzari
2-ci bab	وَعَدَ	يَعِدُ
3-cü Bab	وَضَعَ	يَضَعُ
4-cü Bab	وَجِلَ	يَوْجَلُ
5-ci Bab	وَسُمَ	يَوْسُمُ
6-cı bab	وَمِقَ	يَمِقُ

Lakin Bəni Amr lüğətində mazisi وَجَدَ və muzarisi يَجُدُ olan feil فَعَلَ يَفْعُلُ, yəni 1-ci babdan gəlir. Burada يَجُدُ feilinin əsli يَوْجُدُ olub, vav hərfi, ma ba’dındakı dammə ilə ağırlığa səbəb olduğuna görə hazf edilmişdir. Bir fikrə görə bu zəifdir. Burada, yəni يَوْجُدُ feilindəki vav hərfinin hazfi يَعِدُ feilinə olan tabeçiliyindədir. Kəlmənin əvvəlində olduqları zaman vav və ya hərflərinin hökmü, səhih feillərin hökmü kimidir.