Şərt Hərfləri 3

حُرُوفُ الشَّرْطِ ٣

وَ يُزَادُ مَا عَلَيْهَا لِلتَّأْكِيدِ، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ سورة البقرة ٣٨. وَ لَهَا صَدْرُ الْكَلاَمِ وَ لاَ تَدْخُلُ إِلاَّ عَلَى الْفِعْلِ لَفْظًا، نَحْوُ؛ إِنْ أَكْرَمْتَنِي أَكْرَمْتُكَ، أَوْ تَقْدِيرًا، نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ سورة التوية ٦، وَ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى؛ قُلْ: لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ سورة الإسراء ١٠٠. وَ كَذَا حُرُوفُ التَّحْضِيضِ لاَ تَدْخُلُ إِلاَّ عَلَى الْفِعْلِ لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا، كَقَوْلِكَ لِمَنْ ضَرَبَ قَوْمًا: لَوْلاَ زَيْدًا أَيْ لَوْلاَ ضَرَبْتَهُ. قَالَ جَرِيرٌ؛

تَعُدُّونَ عَقْرَ النِّيبِ أَفْضَلَ مَجْدِكُمْ

بَنِي ضَوْطَرَى لَوْلاَ الْكَمِيَّ الْمُقَنَّعَا

وَ يُزَادُ və artırılır, مَا mâ, عَلَيْهَا onun üzərinə, لِلتَّأْكِيدِ təsdiq mənası vermək üçün, نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi; فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ "Sizə mütləq Mənim tərəfimdən bir hidayət gələcək və kim Mənim hidayətimə tabe olarsa, onlara qorxu yoxdur və onlar kədərlənməzlər" سورة البقرة ٣٨ Bəqərə surəsi 38-ci ayə. وَ لَهَا صَدْرُ الْكَلاَمِ və sözün əvvəlində olma haqqı var, وَ لاَ تَدْخُلُ və daxil olmur, إِلاَّ عَلَى الْفِعْلِ لَفْظًا yalnız fiilin üzərinə daxil olur, نَحْوُ misal olaraq; إِنْ أَكْرَمْتَنِي أَكْرَمْتُكَ "Əgər mənə hörmət etsən, mən də sənə hörmət edərəm" kimi, أَوْ تَقْدِيرًا və ya təqdirən fiilə daxil olur, نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi; وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ "Əgər müşriklərdən biri səndən sığınma istəsə, onu qoruyub saxla" سورة التوية ٦ Tövbə surəsi 6-cı ayə, وَ نَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى və Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi; قُلْ: لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ "De: Əgər siz Rəbbimin mərhəmət xəzinələrinə sahib olsaydınız, xərcləməkdən qorxaraq onları saxlayardınız" سورة الإسراء ١٠٠ İsra surəsi 100-cü ayə. وَ كَذَا حُرُوفُ التَّحْضِيضِ eyni şəkildə təşviq hərfləri də belədir, لاَ تَدْخُلُ yalnız fiilin üzərinə daxil olurlar, إِلاَّ عَلَى الْفِعْلِ لَفْظًا أَوْ تَقْدِيرًا yalnız fiilin üzərinə və ya təqdirən daxil olurlar, كَقَوْلِكَ sənin bu sözündə olduğu kimi, لِمَنْ ضَرَبَ قَوْمًا bir qövmə vuran adama, لَوْلاَ زَيْدًا "Zeydi də vursaydın ya!", أَيْ لَوْلاَ ضَرَبْتَهُ yəni "Onu da döysəydin ya" kimi. Unutmaq olmaz ki, لَوْلا keçmiş zaman fiilinin başına gəldikdə məzəmmət "niyə etmədin" və indiki zaman fiilinin başına gəldikdə təşviq "et" mənası verir. قَالَ جَرِيرٌ şair Cərir belə deyir; تَعُدُّونَ sayırsınız, عَقْرَ النِّيبِ dəvələri kəsməyi, أَفْضَلَ مَجْدِكُمْ şərəfinizin ən üstün olanı kimi, بَنِي ضَوْطَرَى ey Davtərə oğulları, لَوْلاَ saysanız ya (kaş saysaydınız), الْكَمِيَّ qəhrəmanı, الْمُقَنَّعَا miğfərlini, yəni: Ey Davtərə oğulları! Siz dəvələri kəsməyi ən üstün şərəfiniz kimi qəbul edirsiniz, miğfərli qəhrəmanlarınızı saysaydınız ya" kimi.

Şərt hərfləri 3

İn-i şərtiyyəyə təkid ifadə etmək üçün 'ma' əlavə olur və إِنْ + مَا ikən إِمَّا olur, misalı Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi;

فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَ لاَ هُمْ يَحْزَنُونَ

"Sizə mütləq mənim tərəfimdən bir hidayət gələcək və kim mənim hidayətimə tabe olsa, onlara qorxu yoxdur və onlar kədərlənməzlər də" kimi.

İn-i şərtiyyənin və lev-in kəlamın əvvəlində olma haqqı vardır və ancaq ləfzi bir feli başına gələr, misalı;

إِنْ أَكْرَمْتَنِي أَكْرَمْتُكَ

"Əgər mənə ikram etsən, mən də sənə ikram edərəm" kimi.

Və ya təqdiri bir feli başına gələ bilər, Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi;

وَ إِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ

"Əgər müşriklərdən biri səndən qorunma istəsə, onda onu qoruyasan" kimi.

Və yenə Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi;

قُلْ: لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزَائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذًا لَأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الْإِنْفَاقِ

"De ki: Əgər Rəbbimin mərhəmət xəzinələrinə sahib olsaydınız, xərcləməkdən qorxaraq (onlara) yapışardınız" kimi.

Təhdid, yəni təşviq hərfləri də belədir, sözün əvvəlində olma haqqı vardır və ləfzi və ya təqdiri feli başına gələr, misalı; "Qövmünü döyən" birinə dediyin bu söz kimi;

لَوْلاَ زَيْدًا

"Zeydə də vursaydın ya! & Keşke Zeydə də vursaydın" kimi, yəni;

لَوْلاَ ضَرَبْتَهُ

"Onu döysəydin ya" kimi.

Şair Cerir belə deyir;

تَعُدُّونَ عَقْرَ النِّيبِ أَفْضَلَ مَجْدِكُمْ

بَنِي ضَوْطَرَى لَوْلاَ الْكَمِيَّ الْمُقَنَّعَا

"Ey Davteri oğulları! Siz dəvələri boğazlamağı ən üstün şərəfiniz kimi qəbul edirsiniz, miğfərli qəhrəmanlarınızı saysaydınız ya" kimi.