Şərt Hərfləri 2
حُرُوفُ الشَّرْطِ ٢
وَ قَوْلُ زُهَيْرٍ؛
وَ إِنْ أَتَاهُ خَلِيلٌ يَوْمَ مَسْأَلَةٍ
يَقُولُ؛ لاَ غَائِبٌ مَالِي وَ لاَ حَرِمُ
Əgər cəza felinin özü keçmiş zamanda (mazi) olsa, söz və ya məna baxımından, və bu mazi fel ilə gələcək zaman nəzərdə tutulursa, şərt hərfi ilə. Əgər cəza felinin özü indiki zamanda (muzari) olsa, müsbət və ya mənfi, "la" ilə, "fa" hərfinin cəza felinə daxil olması caizdir, həmçinin daxil olmaması da caizdir. Məsələn: إِنْ تُكْرِمْنِي فَأُكْرِمُكَ "Əgər mənə hörmət etsən, mən də sənə hörmət edərəm" və إِنْ تُكْرِمْنِي فَلاَ أُهِينُكَ "Əgər mənə hörmət etsən, sənə xəyanət etmərəm" və ya لاَ أُهِنْكَ "sənə xəyanət etmərəm" kimi. Amma "fa" hərfinin daxil olması vacibdir, qeyd etdiklərimizdən başqa hallarda, yəni cəza felinin isim cümləsi olduğu hallarda. Məsələn: إِنْ جِئْتَنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ "Əgər mənə gəlsən, hörmət olunmuş olarsan" kimi. Və ya cəza cümləsi keçmiş zamanda olsa, "qad" hərfinin daxil olması ilə, məsələn: إِنْ أَكْرَمْتَنِي فَقَدْ أَكْرَمْتُكَ أَمْسِ "Əgər mənə hörmət etsən, mən də sənə dünən hörmət etmişdim" kimi. Və ya "qad" təqdirən gəlsə, Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi: إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقْتَ "Əgər onun köynəyi öndən cırılıbsa, o (qadın) doğru deyir" (Yusuf surəsi, 26-cı ayə). Və ya cəza felinin özü əmr olsa, məsələn: إِنْ أَكْرَمَكَ زَيْدٌ فَأَكْرِمْهُ "Əgər Zeyd sənə hörmət edərsə, sən də ona hörmət et" kimi. Və ya cəza felinin özü qadağan (nehy) olsa, məsələn: إِنْ أَكْرَمَكَ زَيْدٌ فَلاَ تُهِنْهُ "Əgər Zeyd sənə hörmət edərsə, ona xəyanət etmə" kimi. Və ya cəza felinin özü qeyri-müntəsərrif bir fel olsa, məsələn: إِنْ أَكْرَمْتَ زَيْدًا فَعَسَى أَنْ يُكْرِمَكَ "Əgər Zeydə hörmət etsən, ola bilər ki, o da sənə hörmət edər" kimi. Və ya cəza felinin özü "la" olmadan mənfi olsa, məsələn: إِنْ أَكْرَمْتَ زَيْدًا فَلَنْ يُهِينَكَ "Əgər Zeydə hörmət etsən, o da sənə əsla xəyanət etməyəcək" kimi. Və ya "ma" ilə mənfi olsa, məsələn: إِنْ أَكْرَمْتَ زَيْدًا فَمَا يُهِينُكَ "Əgər Zeydə hörmət etsən, o da sənə xəyanət etməz" kimi.
وَ قَوْلُ زُهَيْرٍ və Zuheyrin sözü; وَ إِنْ أَتَاهُ خَلِيلٌ "Əgər ona dost gələrsə", يَوْمَ مَسْأَلَةٍ "çətin bir gündə", يَقُولُ deyər; لاَ غَائِبٌ "Malım itmiş deyil", وَ لاَ حَرِمُ "haramda da deyil" yəni: "Əgər ona bir dost gələrsə, malım itmiş və ya haramda deyil" kimi.
Şərt Hərfləri 2
Şair Zuheyr belə demişdir;
وَ إِنْ أَتَاهُ خَلِيلٌ يَوْمَ مَسْأَلَةٍ
يَقُولُ؛ لاَ غَائِبٌ مَالِي وَ لاَ حَرِمُ
"Əgər ona bir dost gələrsə, malım itmiş və ya haramda deyil" kimi.
Əgər cəza feli sözlə və ya mənaca keçmiş zaman feli olsa və şərt hərfi ilə onunla gələcək zaman nəzərdə tutulursa, fa-i cavabiyyənin cəza felinin üzərinə gəlməsi caiz deyil, misal:
إِنْ أَكْرَمْتَنِي أَكْرَمْتُكَ
"Əgər mənə ikram etsən, mən də sənə ikram edərəm" kimi. Burada keçmiş şərt felindən gələcək mənası nəzərdə tutulduğu üçün cəza felinin əvvəlinə fa-i cavabiyyə gəlməyib.
-Əgər cəza feli müsbət və ya la ilə mənfi bir muzari feli olarsa, fa-nın cəza felinə daxil edilməsi və ya edilməməsi, yəni daxil edilməməsi caizdir, misal:
إِنْ تُكْرِمْنِي فَأُكْرِمُكَ
"Əgər mənə ikram etsən, onda mən də sənə ikram edərəm" tərkibində cəza feli muzari və müsbətdir və fa-nın gəlməsi caiz olduğundan gəlmişdir.
إِنْ تُكْرِمْنِي فَلاَ أُهِينُكَ
"Əgər mənə ikram etsən, onda sənə xəyanət etmərəm" və ya لاَ أُهِنْكَ "sənə xəyanət etmərəm" tərkibində cəza feli olan muzari أُهِينُ felinə لا ilə mənfi olduğu üçün fa-nın daxil olması baş vermişdir. Fa-nın tərk edilməsi də إِنْ تُكْرِمْنِي لاَ أُهِنْكَ kimidir.
Bu qeyd olunanlardan başqa hallarda fa-nın cəza felinə daxil olması vacibdir. Bu hallardan biri cəzanın isim cümləsi olaraq gəldiyi yerdir, misal:
إِنْ جِئْتَنِي فَأَنْتَ مُكْرَمٌ
"Əgər mənə gəlsən, onda ikram olunmuş olarsan" kimi.
Digər bir hal isə sözlə qad hərfinin daxil olması səbəbilə keçmiş olan cəza felidir, misal:
إِنْ أَكْرَمْتَنِي فَقَدْ أَكْرَمْتُكَ أَمْسِ
"Əgər mənə ikram etsən, həqiqətən mən də sənə ikram etmişdim" kimi.
Yaxud bu qad hərfi təqdirən ola bilər, misal:
إِنْ كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِنْ قُبُلٍ فَصَدَقْتَ
"Əgər onun köynəyi öndən cırılıbsa, o (qadın) doğru deyir" ayəsində فَقَدْ صَدَقْتَ olduğu kimi.
Və ya cəza feli əmr olaraq gəlsə, misal:
إِنْ أَكْرَمَكَ زَيْدٌ فَأَكْرِمْهُ
"Əgər Zeyd sənə ikram etsə, onda sən də ona ikram et" kimi.
Və ya cəza feli nəhy olaraq gəlsə, misal:
إِنْ أَكْرَمَكَ زَيْدٌ فَلاَ تُهِنْهُ
"Əgər Zeyd sənə ikram etsə, onda ona xəyanət etmə" kimi.
Və ya cəza feli qeyri-munsarif bir ifadə olsa, misal:
إِنْ أَكْرَمْتَ زَيْدًا فَعَسَى أَنْ يُكْرِمَكَ
"Əgər Zeydə ikram etsən, onda onun da sənə ikram etməsi ümid edilir" kimi.
Və ya cəza feli la xaricində bir ədad ilə mənfi olsa, misal:
إِنْ أَكْرَمْتَ زَيْدًا فَلَنْ يُهِينَكَ
"Əgər Zeydə ikram etsən, o da sənə əsla xəyanət etməyəcək" kimi.
Və ya cəza feli ma-i nafiye ilə mənfi olsa, misal:
إِنْ أَكْرَمْتَ زَيْدًا فَمَا يُهِينُكَ
"Əgər Zeydə ikram etsən, o da sənə xəyanət etməz" kimi.