g. Təsdiq və İcab Hərfləri

حُرُوفُ التَّصْدِيقِ وَ الْإِيجَابِ

وَ حُرُوفُ التَّصْدِيقِ وَ الْإِيجَابِ؛ نَعَمْ وَ بَلَى وَ أَجَلْ وَ جَيْرِ وَ إِنَّ وَ إِيْ. فَنَعَمْ؛ لِتَصْدِيقِ الْكَلاَمِ الْمُثْبَتِ وَ الْمَنْفِيِّ فِي الْخَبَرِ، كَقَوْلِكَ؛ نَعَمْ لِمَنْ قَالَ: قَامَ زَيْدٌ أَوْ لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ. وَ كَذَلِكَ إِذَا قَالَ؛ أَ قَامَ زَيْدٌ أَوْ أَ لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ. وَ بَلَى؛ تَخْتَصُّ بِإِيجَابِ الْمَنْفِيِّ خَبَرًا كَانَ أَوِ اسْتِفْهَامًا، تَقُولُ؛ بَلَى لِمَنْ قَالَ: لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ، لِمَنْ قَالَ: أَ لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ. وَ أَجَلْ؛ بِتَصْدِيقِ الْمُخْبِرِ نَفْيًا كَانَ أَوْ إِثْبَاتًا وَ لاَ تُسْتَعْمَلُ فِي جَوَابِ الْإِسْتِفْهَامِ، يَقُولُ الْمُخْبِرُ؛ قَدْ أَتَاكَ زَيْدٌ، فَتَقُولُ أَجْلْ، مَا أَتَاكَ زَيْدٌ، فَتَقُولُ أَجَلْ. وَ كَذَا جَيْرِ وَ إِنَّ؛ لِتَصْدِيقِ الْمُخْبِرِ خَاصَّةً، قَالَ الشَّاعِرُ؛

وَ قُلْنَ عَلَى الْفِرْدَوْسِ أَوَّلُ مَشْرَبٍ

أَجَلْ جَيْرِ إِنْ كَانَتْ أُبِيحَتْ دَعَاثِرُهُ

وَ قَالَ الْآخَرُ؛

بَكَرَ الْعَوَاذِلُ فِي الصَّبَاحِ

يَلُمْنَنِي وَ أَلُومُهُنَّهْ

وَ يَقُلْنَ شَيْبٌ قَدْ عَلاَكَ

وَ قَدْ كَبِرْتَ فَقُلْتُ إِنَّهْ

وَ إِيْ؛ لِلْإِثْبَاتِ بَعْدَ الْإِسْتِفْهَامِ وَ يَلْزَمُهَا الْقَسَمُ، إِذَا قَالَ الْمُسْتَخْبِرُ؛ هَلْ كَانَ كَذَا؟ تَقُولُ؛ إِيْ وَاللهِ

Tasdiq və icab hərfləri; نَعَمْ və بَلَى və أَجَلْ və جَيْرِ və إِنَّ və إِيْ ‘dir. فَنَعَمْ ne’am tasdiq hərfinə gəldikdə; لِتَصْدِيقِ الْكَلاَمِ kəlamın təsdiqi üçündür, الْمُثْبَتِ وَ الْمَنْفِيِّ müsbət və ya mənfi olan, فِي الْخَبَرِ xəbərdəki, كَقَوْلِكَ sənin bu sözündə olduğu kimi; نَعَمْ “bəli” demən kimi; لِمَنْ قَالَ belə deyən birisinə, قَامَ زَيْدٌ “Zeyd qalxdı”, أَوْ və ya, لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ “Zeyd qalxmadı” deyən birisinə, وَ كَذَلِكَ إِذَا قَالَ eyni şəkildə belə deyiləndə; أَ قَامَ زَيْدٌ “Zeyd qalxdı mı”, أَوْ və ya, أَ لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ “Zeyd qalxmadı mı” deyən birisinə, وَ بَلَى və belâ icab hərfinə gəldikdə; تَخْتَصُّ aid olur, بِإِيجَابِ الْمَنْفِيِّ mənfi bir icaba, yəni olumsuz bir vəziyyətdə, خَبَرًا كَانَ أَوِ اسْتِفْهَامًا istər xəbər, istər sual cümləsi olsun, تَقُولُ belə deyirsən; بَلَى “bəli” deyirsən; لِمَنْ قَالَ belə deyənə: لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ “Zeyd qalxmadı” və ya لِمَنْ قَالَ belə deyənə: أَ لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ “Zeyd qalxmadı mı” kimi olumsuz cümlələrdə müsbət cavab vermək üçün بَلَى “bəli” deyirsən. وَ أَجَلْ və ecel: بِتَصْدِيقِ الْمُخْبِرِ xəbər verənin təsdiqi üçündür, نَفْيًا كَانَ أَوْ إِثْبَاتًا mənfi və ya müsbət olan, وَ لاَ تُسْتَعْمَلُ və bu hərf istifadə olunmur, فِي جَوَابِ الْإِسْتِفْهَامِ sualın cavabında, يَقُولُ الْمُخْبِرُ xəbər verən belə deyir; قَدْ أَتَاكَ زَيْدٌ “Sənə Zeyd gəlmişdi” deyə, فَتَقُولُ və sən də belə deyirsən; أَجْلْ “bəli” deyə, مَا أَتَاكَ زَيْدٌ “Sənə Zeyd gəlmədi” deyir və فَتَقُولُ və sən də belə deyirsən; أَجْلْ “bəli” deyə. وَ كَذَا جَيْرِ وَ إِنَّ ceyri və inneyə gəldikdə; لِتَصْدِيقِ الْمُخْبِرِ xəbər verəni təsdiq etmək üçündür, خَاصَّةً xüsusilə, قَالَ الشَّاعِرُ şair belə deyir; وَ قُلْنَ عَلَى الْفِرْدَوْسِ “Firdevs -bağ adı- üzərində duran qadınlar belə dedilər;”, أَوَّلُ مَشْرَبٍ “Bura ilk su içəcəyimiz yer”, içlərindən biri: أَجَلْ جَيْرِ “Bəli, bəli” dedi, إِنْ كَانَتْ أُبِيحَتْ “əgər mübah edilsə, icazə verilsə, münasib olsa”, دَعَاثِرُهُ “onun, yəni su içilən yerin çöküntüsü” yəni: “Qadınlar, Firdevs (bir bağ adı) üzərində “ilk su içmə yerimiz” dedilər, Bəli bəli əgər o firdevsin ətrafı çökən hovuzu mübah edilibsə..” kimi. وَ قَالَ الْآخَرُ və digər bir şair də belə demişdir: بَكَرَ الْعَوَاذِلُ “qınayan qadınlar tez davrandı”, فِي الصَّبَاحِ “səhər”, يَلُمْنَنِي “məni qınayırlar”, وَ أَلُومُهُنَّهْ “və mən də onları qınayıram”, وَ يَقُلْنَ “o qadınlar deyirlər”, شَيْبٌ قَدْ عَلاَكَ “başın ağarıb, başındakı saç ağ olub”, وَ قَدْ كَبِرْتَ “yaşlanmısan da”, فَقُلْتُ “mən də dedim ki”, إِنَّهْ “bəli” dedim (sondakı ـه ha-i sektedir) kimi yəni “Qınayan qadınlar səhər tez davranıb məni qınadılar, mən də onları qınadım. Mənə dedilər ki: “Ağ saç başına çıxıb, yaşın artıb..” mən də onlara “bəli” dedim” kimi. وَ إِيْ və sonuncu təsdiq hərfinə gəldikdə; لِلْإِثْبَاتِ isbat üçündür, بَعْدَ الْإِسْتِفْهَامِ bir sualdan sonra, وَ يَلْزَمُهَا الْقَسَمُ və bu təsdiq hərfinə and lazımdır; إِذَا قَالَ الْمُسْتَخْبِرُ xəbər verici dediyi zaman; هَلْ كَانَ كَذَا? “Belə oldu mu” deyə, تَقُولُ sən də deyirsən ki; إِيْ وَاللهِ “Bəli, Allaha and olsun & Eyvallah” kimi.

Tasdiq və İcab Hərfləri

Təsdiq və icab hərfləri; نَعَمْ və بَلَى və أَجَلْ və جَيْرِ və إِنَّ və إِيْ şəklindədir.

نَعَمْ	بَلَى	أَجَلْ
جَيْرِ	إِنَّ	إِيْ

نَعَمْ sözü xəbərdəki müsbət və mənfi kəlamın təsdiqi üçün istifadə olunur, misalları;

Belə deyən birinə;

قَامَ زَيْدٌ

"Zeyd qalxdı" və ya,

لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ

"Zeyd qalxmadı" deyən birinə نَعَمْ "bəli" demən kimidir.

بَلَى sözü isə xəbər və ya sualdakı mənfi kəlamın müsbət cavabı üçün xüsusi olan icab hərfidir, misalları;

Belə deyənə:

لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ

"Zeyd qalxmadı" və ya,

أَ لَمْ يَقُمْ زَيْدٌ

"Zeyd qalxmadı mı" kimi mənfi cümlələrdə müsbət cavab vermək üçün بَلَى "bəli" deyirsən.

أَجَلْ sözü müsbət və ya mənfi xəbər verən müxbirin sözünü təsdiq etmək üçün istifadə olunur, lakin sualın cavabında istifadə olunmur, müxbirin bu sözlərinə أَجَلْ deyirsən;

قَدْ أَتَاكَ زَيْدٌ

"Zeyd sənə gəlmişdi" və,

مَا أَتَاكَ زَيْدٌ

"Zeyd sənə gəlmədi" kimi sözlərinə أَجَلْ "bəli" deyirsən.

جَيْرِ və إِنَّ sözləri xüsusilə müxbirin sözünü təsdiq etmək üçün istifadə olunur, şair belə deyib:

وَ قُلْنَ عَلَى الْفِرْدَوْسِ أَوَّلُ مَشْرَبٍ

أَجَلْ جَيْرِ إِنْ كَانَتْ أُبِيحَتْ دَعَاثِرُهُ

"Qadınlar, Firdevs (bir bağ adı) üzərində "ilk su içmə yerimiz" dedilər, Bəli bəli əgər o firdevsin ətrafı çökmüş hovuzu halal edilibsə.." kimi.

Və başqa bir şair də belə deyib:

بَكَرَ الْعَوَاذِلُ فِي الصَّبَاحِ

يَلُمْنَنِي وَ أَلُومُهُنَّهْ

وَ يَقُلْنَ شَيْبٌ قَدْ عَلاَكَ

وَ قَدْ كَبِرْتَ فَقُلْتُ إِنَّهْ

"Qınayan qadınlar səhər tezdən məni qınadılar, mən də onları qınadım. Mənə dedilər ki: "Ağ saç başına çıxıb, yaşın artıb.." mən də onlara "bəli" dedim" kimi. Bu şeirdə yaşlı birinin gənc birinə məhəbbəti səbəbindən qınandığı qeyd olunur.

إِيْ hərfinə gəldikdə, sualdan sonra isbat üçün gəlir və ona bir and lazımdır. Xəbər verən belə dedikdə إِيْ deyirsən;

هَلْ كَانَ كَذَا؟

"Belə oldu?" dediyi zaman;

إِيْ وَاللهِ

"Bəli, Allaha and olsun & Eyvallah" deyirsən.