e. Tənbeh Hərfləri

حُرُوفُ التَّنْبِيهِ

Tenbih hərfləri, məsələn; هَا إِنَّ زَيْدًا بِالْبَابِ. Ən çox işarə isimlərinə daxil olur, məsələn; هَذَا və هَاتَا, həmçinin zamirlərə, məsələn; هَا أَنْتَ. Allah-Təala buyurur; هَا أَنْتُمْ هَؤُلاَءِ (Əl-i İmran 66). Bəzən هَا cümləyə də daxil olur. Nəbiğə deyib:

هَا إِنَّ تَا عِذْرَةٌ إِنْ لَمْ تَكُنْ قُبِلَتْ

فَإِنَّ صَاحِبَهَا قَدْ تَاهَ فِي الْبَلَدِ

Elə və əmâ; bu hərflər yalnız cümləyə daxil olur, məsələn; أَمَا إِنَّكَ خَارِجٌ və أَلاَ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ. Şair deyib:

أَمَا وَ الَّذِي أَبْكَى وَ أَضْحَكَ وَ الَّذِي

أَمَاتَ وَ أَحْيَا وَ الَّذِي أَمْرُهُ الْأَمْرُ

لَقَدْ تَرَكَتْنِي أَحْسُدُ الْوَخْشَ أَنْ أَرَى

أَلِيفَيْنِ مِنْهَا لاَ يَرُوعُهُمَا الذُّعْرُ

Başqa birisi deyib:

أَلاَ يَا اصْبَحَانِي قَبْلَ غَارَةِ سِنْجَالِ

وَ قَبْلَ مَنَايَا غَادِيَاتٍ وَ أَوْجَالِ

Tenbih hərfləri, məsələn; هَا إِنَّ زَيْدًا بِالْبَابِ “Diqqət! Zeyd qapıdadır” kimi, هَا tenbih hərfi ən çox işarə isimlərinə daxil olur, məsələn; هَذَا “bu” və هَاتَا “bu” kimi, həmçinin zamirlərə daxil olur, məsələn; هَا أَنْتَ “Diqqət et”, Allah-Təala buyurur; هَا أَنْتُمْ هَؤُلاَءِ “Diqqət, siz bunlarsınız” (Əl-i İmran 66), bəzən هَا tenbih hərfi cümləyə də daxil olur. Nəbiğə deyib: هَا “diqqət”, إِنَّ تَا عِذْرَةٌ “bu bir üzrdür”, إِنْ لَمْ تَكُنْ قُبِلَتْ “əgər qəbul olunmazsa”, فَإِنَّ صَاحِبَهَا “şübhəsiz üzr sahibi”, قَدْ تَاهَ “yolunu itirər”, فِي الْبَلَدِ “çöldə”. Yəni: “Diqqət! Bu bir üzrdür və əgər qəbul olunmazsa, üzr sahibi çöldə yolunu itirər”. Elə və əmâ tenbih hərflərinə gəlincə; ikisi yalnız cümləyə daxil olur, məsələn; أَمَا إِنَّكَ خَارِجٌ “Diqqət et ki, sən yoxsan”, أَلاَ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ “Agah olun! Zeyd ayaqdadır” kimi. Şair deyib: أَمَا وَ الَّذِي أَبْكَى وَ أَضْحَكَ وَ الَّذِي “Diqqət! Ağladan və güldürən”, أَمَاتَ وَ أَحْيَا وَ الَّذِي أَمْرُهُ الْأَمْرُ “Öldürən, yaşadan və əmri əmr olan”, لَقَدْ تَرَكَتْنِي أَحْسُدُ الْوَخْشَ أَنْ أَرَى “Sevgilim məni tərk edəndə, gördüyüm vəhşi heyvanlara həsəd aparıram”, أَلِيفَيْنِ مِنْهَا لاَ يَرُوعُهُمَا الذُّعْرُ “qorxudan qorxmayan və aralarındakı bağlılığı görürəm”. Yəni: “Ağladan və güldürən, yaşadan və öldürən və əmri özündə olan Allaha and olsun ki, sevgilim məni tərk etdi və mən aralarında sevgi olan, qorxudan qorxmayan vəhşi heyvanları görəndə onlara həsəd aparıram”. Başqa biri isə deyib: أَلاَ يَا “diqqət, ey dostum”, اصْبَحَانِي “siz ikiniz məni səhər içkisi ilə sulayın”, قَبْلَ غَارَةِ سِنْجَالِ “Sincal hücumundan əvvəl”, وَ قَبْلَ مَنَايَا غَادِيَاتٍ “və səhər tez gələn ölümlərdən əvvəl”, وَ أَوْجَالِ “və qorxulardan”. Yəni: “Diqqət, ey dostum! Mənə, Sincal hücumundan, səhər tez gələn ölümlərdən və qorxulardan əvvəl səhər içkisi verin” kimi.

Tenbih Hərfləri

Tenbih herfləri هَا və أَلاَ və أَمَا "Diqqət" kimidir.

هَا

أَلاَ

أَمَا

Misal üçün;

هَا إِنَّ زَيْدًا بِالْبَابِ

"Diqqət! Zeyd qapıdadır" kimi.

Bu هَا tenbih herfi çox vaxt işarə isimlərinə daxil olur, misal üçün; هَذَا "bu" və هَاتَا "bu" kimi. Həmçinin zamirlərə də daxil olur, misal üçün;

هَا أَنْتَ

"Diqqət et" kimi.

Allah-taala belə buyurub;

هَا أَنْتُمْ هَؤُلاَءِ

"Diqqət, siz bunlarsınız" kimi.

هَا tenbih herfi bəzən cümlənin əvvəlinə gəlir, Nəbiga belə deyib;

هَا إِنَّ تَا عِذْرَةٌ إِنْ لَمْ تَكُنْ قُبِلَتْ

فَإِنَّ صَاحِبَهَا قَدْ تَاهَ فِي الْبَلَدِ

"Diqqət! Bu bir üzrdür və əgər qəbul edilməzsə, o zaman üzr sahibi çöldə yolunu itirər" kimi.

Əlâ və əmâya gəldikdə; hər ikisi yalnız cümlənin əvvəlinə gəlir, misalları;

أَمَا إِنَّكَ خَارِجٌ

"Diqqət et ki, sən xaricdəsən -yoxsan-" və,

أَلاَ إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ

"Ağah olun, ayıq olun! Zeyd ayaqdadır" kimi.

Şair isə belə deyib;

أَمَا وَ الَّذِي أَبْكَى وَ أَضْحَكَ وَ الَّذِي

أَمَاتَ وَ أَحْيَا وَ الَّذِي أَمْرُهُ الْأَمْرُ

لَقَدْ تَرَكَتْنِي أَحْسُدُ الْوَخْشَ أَنْ أَرَى

أَلِيفَيْنِ مِنْهَا لاَ يَرُوعُهُمَا الذُّعْرُ

"Ağladan və güldürən, yaşadan və öldürən və əmri özündə olan Allaha and olsun ki, sevgilim məni tərk etdi və mən aralarında sevgi olan, qorxudan qorxmayan vəhşi heyvanları görəndə onlara həsəd aparıram" kimi.

Başqa bir şair isə belə deyib;

أَلاَ يَا اصْبَحَانِي قَبْلَ غَارَةِ سِنْجَالِ

وَ قَبْلَ مَنَايَا غَادِيَاتٍ وَ أَوْجَالِ

"Diqqət, ey dostum! Mənə Sincal basqınından, səhər tez gələn ölümlərdən və qorxulardan əvvəl səhər içkisi olan sabuh verin" kimi.