d. Nəfy Hərfləri

حُرُوفُ النَّفْيِ

Nəfy hərfləri: مَا, إِنْ, لاَ, لَمْ, لَمَّا, لَنْ. فَمَا halın nəfyinə aiddir, misal: مَا يَفْعَلُ الْآنَ "İndi etmir." və keçmiş halın yaxınında, misal: مَا فَعَلَ "Etməmişdi." İN isə مَا ilə halın nəfyində bənzərdir, misal: إِنْ يَفْعَلُ الآنَ "İndi etmir." لاَ gələcək zamanı nəfy etmək üçün, misal: لاَ يَفْعُلُ "Etməyəcək." və keçmişdə təkrar şərtilə, Allah-Təalanın sözündə olduğu kimi: فَلاَ صَدَّقَ وَ لاَ صَلَّى (Qiyamət surəsi 31), bəzən təkrar olunmur, şairin sözündə olduğu kimi: فَأَيُّ فِعْلٍ سَيٍّئٍ لاَ فَعَلَهُ "Hansı pis işi etmədi ki?" Əmr nəfyində, misal: لاَ تَفْعَلْ "Etmə!" - bu halda nəhy adlanır. Dua nəfyində, misal: لاَ رَعَاهُ اللهُ "Allah onu qorusun!" Ümumi nəfy üçün, misal: لاَ رَجُلَ فِي الدَّارِ "Evde heç bir adam yoxdur." Ümumi olmayan nəfy üçün, misal: لاَ رَجُلٌ فِي الدَّارِ وَ لاَ امْرَأَةٌ "Evde nə adam, nə də qadın yoxdur." və لاَ زَيْدٌ فِي الدَّارِ وَ لاَ عَمْرٌو "Evde nə Zeyd, nə də Amr yoxdur." لَمْ və لَمَّا isə muzari felin nəfyinə, muzari mənasını keçmişə çevirməklə istifadə olunur. لَمَّا əslində لَمْ idi, ona başqa مَا əlavə olundu və mənasında gözləmə və intizar mənası artdı, fiilin zamanı uzandı. Misal: نَدِمَ زَيْدٌ وَ لَمْ يَنْفَعْهُ النَّدَمُ "Zeyd peşman oldu və peşmanlıq ona fayda vermədi." Yəni peşmanlığın sonunda. نَدِمَ زَيْدٌ وَ لَمَّا يَنْفَعْهُ النَّدَمُ "Zeyd peşman oldu və peşmanlığı ona hələ fayda verməyib." Bu vaxta qədər, faydanın olması gözlənilir. لَنْ isə لاَ ilə gələcək zamanı nəfy etməkdə bənzərdir, lakin daha təsdiqlidir.

Nəfy hərfləri; مَا, إِنْ, لاَ, لَمْ, لَمَّا, لَنْ edatlarıdır. فَمَا ma-i nafiye halın nəfyinə aiddir, misal: مَا يَفْعَلُ الْآنَ "İndi etmir." və keçmiş halın yaxınında, misal: مَا فَعَلَ "Etməmişdi." İN isə ma-i nafiye ilə halın nəfyində bənzərdir, misal: إِنْ يَفْعَلُ الآنَ "İndi etmir." لاَ gələcək zamanı nəfy etmək üçün, misal: لاَ يَفْعُلُ "Etməyəcək." və keçmişdə təkrar şərtilə, Allah-Təalanın sözündə olduğu kimi: فَلاَ صَدَّقَ وَ لاَ صَلَّى (Qiyamət surəsi 31), bəzən təkrar olunmur, şairin sözündə olduğu kimi: فَأَيُّ فِعْلٍ سَيٍّئٍ لاَ فَعَلَهُ "Hansı pis işi etmədi ki?" Əmr nəfyində, misal: لاَ تَفْعَلْ "Etmə!" - bu halda nəhy adlanır. Dua nəfyində, misal: لاَ رَعَاهُ اللهُ "Allah onu qorusun!" Ümumi nəfy üçün, misal: لاَ رَجُلَ فِي الدَّارِ "Evde heç bir adam yoxdur." Ümumi olmayan nəfy üçün, misal: لاَ رَجُلٌ فِي الدَّارِ وَ لاَ امْرَأَةٌ "Evde nə adam, nə də qadın yoxdur." və لاَ زَيْدٌ فِي الدَّارِ وَ لاَ عَمْرٌو "Evde nə Zeyd, nə də Amr yoxdur." لَمْ və لَمَّا isə muzari felin nəfyinə, muzari mənasını keçmişə çevirməklə istifadə olunur. لَمَّا əslində لَمْ idi, ona başqa مَا əlavə olundu və mənasında gözləmə və intizar mənası artdı, fiilin zamanı uzandı. Misal: نَدِمَ زَيْدٌ وَ لَمْ يَنْفَعْهُ النَّدَمُ "Zeyd peşman oldu və peşmanlıq ona fayda vermədi." Yəni peşmanlığın sonunda. نَدِمَ زَيْدٌ وَ لَمَّا يَنْفَعْهُ النَّدَمُ "Zeyd peşman oldu və peşmanlığı ona hələ fayda verməyib." Bu vaxta qədər, faydanın olması gözlənilir. لَنْ isə لاَ ilə gələcək zamanı nəfy etməkdə bənzərdir, lakin daha təsdiqlidir.

Nəfy Hərfləri

Nəfy hərfləri; مَا, إِنْ, لاَ, لَمْ, لَمَّا, لَنْ kimi edatlardır.

مَا	لَمْ
إِنْ	لَمَّا
لاَ	لَنْ

Ma-i nafiye halın nəfyinə aiddir, misal:

مَا يَفْعَلُ الْآنَ

“Hazırda etmir” kimi və hal zamanı yaxınlaşan keçmiş zamanda inkar əməli görür, misal üçün;

مَا فَعَلَ

“Etməmişdi” kimi.

İn-i nafiye'ye gəldikdə; hal zamanı inkar etməkdə ma-i nafiye kimidir, misal üçün;

إِنْ يَفْعَلُ الآنَ

“Hazırda etmir” kimi.

Lâ-i nafiye'ye gəldikdə, gələcək zamanda inkar üçün istifadə olunur, misal üçün;

لاَ يَفْعُلُ

“Etməyəcək” kimi.

Və keçmiş zamanda təkrar edilməsi şərti ilə inkar üçün istifadə olunur, misal üçün;

فَلاَ صَدَّقَ وَ لاَ صَلَّى

“Nə təsdiq etdi, nə də dəstək verdi & Nə sədəqə verdi, nə də namaz qıldı” kimi.

Bəzən keçmiş zamanda bu lâ təkrar olunmur, şairin bu sözündə olduğu kimi;

فَأَيُّ فِعْلٍ سَيٍّئٍ لاَ فَعَلَهُ

“Hansını pis əməli etmədi ki” kimi.

Və əmri inkar edir, misal üçün;

لاَ تَفْعَلْ

“Etmə” kimi. Belə əmr felini inkar edəndə ona "nehy" deyilir.

Və duanı inkar edir, misal üçün;

لاَ رَعَاهُ اللهُ

“Allah onu qorumamasın” kimi.

Və ümumi inkar edir, misal üçün;

لاَ رَجُلَ فِي الدَّارِ

“Heç bir adam evdə yoxdur” kimi. Ümumilikdə bütün adamlar nəzərdə tutulur.

Və ümum xaricini də inkar edir, misal üçün;

لاَ رَجُلٌ فِي الدَّارِ وَ لاَ امْرَأَةٌ

“Evdə bir adam və bir qadın yoxdur” kimi, yəni evdə bir neçə adam və ya qadın ola bilər.

وَ لاَ زَيْدٌ فِي الدَّارِ وَ لاَ عَمْرٌو

“Zeyd və Amr evdə deyil & Nə Zeyd, nə də Amr evdədir” kimi, əlam ismin əvvəlinə gəldikdə onu inkar edə bilmir, yəni leyse kimi əməl edir.

Lem və lemma'ya gəldikdə; bu ikisi də muzari felini keçmiş zamana çevirərək inkar edir. Lemma inkar hərfi əslində لَمْ lem idi, lakin mâ ona damm edildi və لَمْ edatının içində saxladığı gözləmə və intizar mənasını artırdı. Beləliklə, felin zamanı uzandı, belə deyilir;

نَدِمَ زَيْدٌ وَ لَمْ يَنْفَعْهُ النَّدَمُ

“Zeyd peşman oldu və peşmanlıq ona fayda vermədi” yəni peşmanlıq nəticəsində fayda görmədi, lakin;

وَ نَدِمَ زَيْدٌ وَ لَمَّا يَنْفَعْهُ النَّدَمُ

“Zeyd peşman oldu və onun peşmanlığı ona hələ fayda verməyib” kimi لَمَّا ilə deyildikdə peşmanlıqdan bu zamana qədər faydanın baş verməsi gözlənilir. Hələ fayda verməyib, amma hər an verə bilər.

Len-i nafiye'ye gəldikdə; gələcək zamanda inkar etməkdə lâ-i nafiye kimidir, lakin lâ-i nafiyenin təsdiqli halıdır, misal üçün;

لاَ يَفْعَلُ

“Etməyəcək” deyə lâ-i nafiye ilə deyə bilərik, lakin len lâ'nın təsdiqli halıdır;

لَنْ يَفْعَلَ

“Heç vaxt etməyəcək” deyirik.