Ətif Hərfləri 2

حُرُوفُ الْعَطْفِ ٢

Vav harfi cem üçün, tertib olmadan istifadə olunur. Fa və summe isə tertib ilədir və summedə gecikmə fa-dan daha çoxdur. Hatta isə məqsəd və sonluq mənasını verir, yəni hatta-dan əvvəlki şey tədricən baş verir və hatta-dan sonrakı şeyə çatır. Buna görə, hatta ilə olan matuf matufun aleyh-in bir hissəsi olmalıdır; ya ən üstün hissəsi, məsələn: "İnsanlar öldü, hətta peyğəmbərlər də"; ya da ən aşağı hissəsi, məsələn: "Hacılar gəldi, hətta piyada olanlar da". Ev və imma isə iki şeydən birinə və ya bir neçə şeyə aid olan mübhəm (naməlum) seçim üçün istifadə olunur və xəbərdə işlədilir, məsələn: "Mənə ya Zeyd, ya da Əmr gəldi" və ya "Mənə ya Zeyd, ya da Əmr gəldi". İnşa cümlələrində də istifadə olunur, məsələn: "Başına və ya belinə vur", "Ya başına, ya da belinə vur", "Abdullah və ya qardaşı ilə qarşılaşdınmı", "Ya Abdullah, ya da qardaşı ilə qarşılaşdınmı".

Atıf Harfləri 2

Vav atıf harfi matuf və matufun aleyh arasındakı əməli birləşdirməkdə, birlikdə olmasını ifadə etməkdə tertibsizdir. Fa və summe atıf harfləri isə tertib ilədir. Lakin summedəki tertib, fa-dakı tertibdən daha gecikməlidir.

Burada qeyd olunan tertib sözünü qısa izah edək; Bir atıf harfi ilə atıf əməli aparıldıqda, ifadəmizdə bir matuf (atfedilən) və bir də matufun aleyh (öz üzərinə atfedilən) olur. Atıf harfi matuf ilə matufun aleyh-i bir vəziyyətdə birləşdirir (ilk dördündə birləşdirmə mənası var), misal: جَاءَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو "Zeyd və Əmr gəldi" dedikdə, Əmr sözü vav atıf harfi ilə Zeyd sözünə atfedilir və onun əməlində ortaq olur. Lakin Əmr və Zeyd-in bu əməli eyni anda etmələri vacib deyil. Yəni bir tertib və ya düzən yoxdur. İkisi birlikdə gəldi, amma Əmr və Zeyd bir-birindən asılı olmayan şəxslərdir. Necə gəldikləri, haradan gəldikləri və s. vacib deyil. Matuf ilə matufun aleyh arasındakı bu ayrılma tertibsizcə bir əmələ ortaq olduqlarını göstərir. بِلاَ تَرْتِيبٍ ifadəsi bunun üçündür.

Fa-i atıfa və summe-i atıfa isə tertib vardır. Elə ki, summedəki tertib gecikməli ikən fa-da isə heç gecikmə yoxdur, əməl ard-arda baş verir. Kitabın mətnində misal yoxdur, lakin şərhində var. Buna baxmayaraq fa-i atıfa və summe-i atıfa üçün bir misal verək:

جَاءَ عَمْرٌو ثُمَّ زَيْدٌ

“Əmr gəldi, sonra Zeyd (gəldi)” ifadəsində جَاءَ feil və faili isə عَمْرٌو sözüdür. ثُمَّ ətif hərfi və زَيْدٌ isə matufdur və عَمْرٌو sözünə ətif olunub onun əməlində ortaq olmuşdur. Yuxarıda vav-ı ətifə üçün tərtib yoxdur demişdik, lakin summe ilə olan ətiflərdə tərtib olmaqla yanaşı gecikmə, yəni teraxiyyət (rəxavət) var demişdik. Misalımızda da göründüyü kimi Əmr gəlib, lakin Zeyd daha sonra gəlib. Zeyd, Əmrı əməlində təqib edib, amma zaman baxımından ondan sonra gəlib. Summe ilə olan ətiflərdə belə gecikmiş tərtib mövcuddur.

جَاءَ زَيْدٌ فَعَمْرٌو

“Zeyd gəldi, ardınca (dərhal) Əmr gəldi” ifadəsində جَاءَ feil və زَيْدٌ onun faili, فَ ətif hərfi və عَمْرٌو isə زَيْدٌ sözünə ətif olunan matufdur. Fa-i ətifə ilə olan ətifdə matuf, matufun əleyhin əməlini onun ardınca icra edir. Fa-i ətifə ilə olan ətiflərdə belə gecikməsiz tərtib mövcuddur.

Hətta-i ətifəyə gəldikdə; hətta-i ətifədə intəha və məqsəd mənası vardır. Bu ətif; həttadan əvvəlki əməl tədricən baş verir və hətta ilə tam olur. Hətta-i ətifədə intəha və məqsəd mənası olduğuna görə hətta ilə olan ətifdəki matuf, matufun əleyhin bir hissəsi olmalıdır. Çünki davam edən bir şey söz mövzusudur. Bu matufun əleyhin hissəsi ya ən yüksək olan şey olmalıdır, misal:

مَاتَ النَّاسُ حَتَّى الْأَنْبِيَاءُ

“İnsanlar öldü, hətta peyğəmbərlər də öldü” kimi. Burada hətta ilə olduğu üçün, matuf olan söz matufun əleyh olan sözün bir hissəsi olmalıdır və həm də ən üstün tərəfi ilə. مَاتَ feil və faili النَّاسُ sözüdür, حَتَّى ətif hərfi və الْأَنْبِيَاءُ isə matufdur. Göründüyü kimi “ənbiya-peyğəmbərlər” sözü النَّاسُ “insanlar” sözünün ən yüksək mərtəbəsindəki hissəsidir. Yəni insanların içində ən üst təbəqə peyğəmbərlərdir.

Yaxud bu hissə ən aşağı, yəni ən zəif olan şey də ola bilər, misal:

قَدِمَ الْحَاجُّ حَتَّى الْمُشَاةُ

“Hacılar döndü, hətta piyada gedənlər də” ifadəsində قَدِمَ feil, الْحَاجُّ fail və حَتَّى ətif hərfi və الْمُشَاةُ isə matufdur. Hətta ilə olan ətifdəki matufun, matufun əleyhin bir hissəsi olması qaydasına görə الْمُشَاةُ “piyada gedənlər” sözü الْحَاجُّ “Hacılar” sözünün dönmə əməli içində bu əməli edən ən aşağı qrup olduğu görünür. Piyada Kəbədən gələnlər ən sona qalanlar olduğu üçün, hətta piyada gedənlər belə döndü deyilərək dönmə əməlində intəha üçün hətta-ətifə istifadə olunmuşdur.

Ev və imma ətif hərflərinə gəldikdə; Bu iki ətif hərfi, hökmü mübhəm (qapalı, bilinməyən) olan iki və ya daha çox şey arasından birinə vermək üçündür. Bu iki ətif hərfi xəbərdə, yəni xəbər cümləsində olur, misalları:

جَاءَنِي زَيْدٌ أَوْ عَمْرٌو

“Mənə Zeyd və ya Əmr gəldi” və,

جَاءَنِي إِمَّا زَيْدٌ وَ إِمَّا عَمْرٌو

“Mənə ya Zeyd, ya da Əmr gəldi” kimi.

Bu iki ətif hərfi həmçinin inşai (əmr və istifham) cümlələrdə də olur, misalları:

إِضْرِبْ رَأْسَهُ أَوْ ظَهْرَهُ

“Başına və ya belinə vur”

وَ اضْرِبْ إِمَّا رَأسَهُ وَ إِمَّا ظَهْرَهُ

“Ya başına, ya da belinə vur”

وَ أَ لَقِيتَ عَبْدَ اللهِ أَوْ أَخَاهُ

“Abdullah və ya qardaşı ilə qarşılaşdınmı”

وَ أَ لَقِيتَ إِمَّا عَبْدَ اللهِ وَ إِمَّا أَخَاهُ

“Abdullah ya da qardaşı ilə qarşılaşdınmı” kimidir.