i. Müqarəbə felləri

أَفْعَالُ الْمُقَارَبَةِ

أَفْعَالُ الْمُقَارَبَةِ; Xəbərin yaxınlaşması üçün qoyulmuş, ümidlə, baş verməsi və ya o işə başlanılması üçün istifadə olunan fellərdir. Bunlar: عَسَى, كَادَ, أَوْشَكَ, كَرَبَ, أَخَذَ, جَعَلَ, طَفِقَ. Bu fellərin işi kâne kimi naqis fellərin işi kimidir, lakin عَسَى felinin xəbəri kâne felinin xəbəri kimi deyil, عَسَى felinin xəbəri "ən" masdariyyə ilə gələn muzari fel ilə olur, məsələn: عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَخْرُجَ (Zeyd çıxacaq ümid edilir). Bəzən "ən" masdariyyə hazf olunur, كَادَ felinə bənzədilərək, məsələn: عَسَى زَيْدٌ يَخْرُجُ (Zeyd çıxacaq ümid edilir). Bəzən "ən" masdariyyə muzari fel ilə fail olaraq gəlir və yalnız fail üzərində dayanılır, məsələn: عَسَى أَنْ يَخْرُجَ زَيْدٌ (Zeydin çıxması ümid edilir). كَادَ felinin xəbəri muzari fildir, "ən" olmadan, məsələn: كَادَ زَيْدٌ يَخْرُجُ (Zeyd az qala çıxacaq). Bəzən كَادَ felinin xəbəri olan muzari felə "ən" masdariyyə daxil olur, عَسَى felinə bənzədilərək, məsələn: كَادَ زَيْدٌ أَنْ يَخْرُجَ (Zeydin çıxması gözlənilir). أَوْشَكَ felinə gəlincə, bu fel عَسَى felinin iki istifadəsi kimi, yəni "ən" masdariyyəli və masdariyyəsiz olaraq istifadə olunur, məsələn: يُوشِكُ زَيْدٌ أَنْ يَجِيءَ (Zeyd gəlməyə az qalıb), يُوشِكُ أَنْ يَجِيءَ زَيْدٌ və يُوشِكُ زَيْدٌ يَجِيءُ. كَرَبَ, أَخَذَ, جَعَلَ, طَفِقَ felləri də كَادَ kimi istifadə olunur.

Müqarəbə Felləri

Müqarəbə felləri, felin bölmələrindəndir. Naqis fel olan kâne ilə oxşar olduğuna görə bir çox nahiv kitablarında naqis fellər mövzusunda izah edilir, lakin Müəllifimiz ayrıca bir fəsil vermişdir. Müqarəbə felləri: Danışan tərəfindən bir xəbərin başlanmasını, baş verməsini və bu işin yaxın olduğunu ümid etməsi səbəbilə xəbərin baş verəcəyini ifadə edir. Yəni danışan tərəfindən hər hansı bir failin felinin baş verməsinin yaxın olduğunu bildirmək və o əməli gözləməkdir. Məsələn, sizi ziyarətə gələcək birisi saat 15:00-da gələcəyini deyir. Saat 14:56-dır və hələ gəlməyib. Kiminsə sizə o şəxsin gəlib-gəlməyəcəyini soruşsa, saata baxıb "az qala gələcək" deməniz baş verəcək olan "gəlmək" əməlini ümid etməniz və ya o əməl baş verəcək deyə bildirmənizdir. Müqarəbə felləri də baş verəcək və ya baş verməkdə olan əməli bildirir.

Müqarəbə felləri naqis fellər kimi çoxdur. Lakin müəllifin təsnif etdiyi fellər aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.

Ümid edilir	عَسَى
Az qala oldu	كَادَ
Az qalıb	أَوْشَكَ
Demək olar ki, oldu..	كَرَبَ
Olmağa başladı	أَخَذَ
Etdi, etdi	جَعَلَ
Olmağa başladı	طَفِقَ

Müqarəbe feilərinin əməli naqis feil olan kâne’nin əməli kimidir. Yəni müqarəbe feilləri də naqis feillər kimi ismini raf, xəbərini nəsb edirlər. Lakin عَسَى müqarəbe feilinin xəbəri ən-i məsdariyyə ilə birlikdə gələn bir muzari feildir, misalı;

عَسَى زَيْدٌ أَنْ يَخْرُجَ

"Zeydin çıxması gözlənilir & Zeydin çıxışı yaxındır" kimi. Bu tərkibdə عَسَى müqarəbe feili və زَيْدٌ onun ismi və أَنْ يَخْرُجَ isə onun xəbəridir.

Bəzən عَسَى müqarəbe feilinin ən-i məsdariyyəli gələn xəbəri ən-i məsdariyyəsiz gəlir, bu da عَسَى feilinin كَادَ feilinə bənzətməyimiz səbəbindən olur. Yəni sanki كَادَ feilini istifadə etmişik kimi düşünməliyik, misalı;

عَسَى زَيْدٌ يَخْرُجُ

"Zeydin çıxması gözlənilir & Zeyd çıxdı çıxacaq" kimi.

Bəzən ən-i məsdariyyə ilə birlikdə olan muzari feil عَسَى feilinin faili olur və belə bir halda عَسَى müqarəbe feili tam bir feil olur, misalı;

عَسَى أَنْ يَخْرُجَ زَيْدٌ

"Çıxması gözlənilir Zeydin" kimi. Tərkibində عَسَى tam feildir və أَنْ يَخْرُجَ زَيْدٌ bütövlükdə عَسَى tam feilinin failidir və زَيْدٌ isə يَخْرُجَ feilinin failidir.

Kade كَادَ müqarəbe feilinin xəbəri ən-i məsdariyyəsiz muzari feildir, misalı;

كَادَ زَيْدٌ يَخْرُجُ

"Zeyd az qalıb çıxacaq & Zeyd (əli qulağında) çıxdı çıxacaq" kimi. Lakin bəzən كَادَ feili عَسَى feilinə bənzədilərək onun xəbəri kimi ən-i məsdariyyə də ala bilər, misalı;

كَادَ زَيْدٌ أَنْ يَخْرُجَ

"Zeydin çıxması gözlənilir & Zeydin çıxması umulur" kimi.

أَوْشَكَ evşeke müqarəbe feilinə gəldikdə; bu feilinin istifadəsi də عَسَى feilinin iki istifadəsi kimidir, yəni xəbər olan muzari feil ən-i məsdariyyə ala bilər də, ala bilməz də, misalı;

يُوشِكُ زَيْدٌ أَنْ يَجِيءَ

"Zeydin gəlməsinə az qalıb & Az qalıb Zeyd gəlir & Demək olar ki, Zeyd gəlir" və,

يُوشِكُ أَنْ يَجِيءَ زَيْدٌ

"Zeydin gəlməsinə az qalıb & Az qalıb Zeyd gəlir & Demək olar ki, Zeyd gəlir" tərkibində أَنْ يَجِيءَ زَيْدٌ ifadəsi يُوشِكُ feilinin failidir və يُوشِكُ feili faili ilə kifayətləndiyi üçün, yəni bir məna ifadə etdiyi üçün tam feil olur, tıpkı yuxarıdakı عَسَى feilində olduğu kimi.

يُوشِكُ زَيْدٌ يَجِيءُ

"Zeydin gəlməsinə az qalıb & Az qalıb Zeyd gəlir & Zeyd gəlir" kimi.

Gəldik كَرَبَ və أَخَذَ və جَعَلَ və طَفِقَ müqarəbe feillərinə; Bu feillərin istifadəsi də كَادَ feilinin istifadəsi kimidir. كَادَ feilinin xəbəri ən-i məsdariyyəsiz gəlir, bir neçə misal verək;

كَرَبَ زَيْدٌ يَكْتُبُ

"Zeyd demək olar ki, yazacaq & Zeydin yazması yaxın oldu" və,

جَعَلَ زَيْدٌ يَفْتَحُ

"Zeyd açmaq üzrədir & Zeyd açdı açacaq & Zeyd açma işini etmək üzrədir" və,

أَخَذَ زَيْدٌ يَأْكُلُ

"Zeyd yeməyə başlayır" və,

طَفِقَ زَيْدٌ يَشْرَبُ

"Zeyd içmək üzrədir & Zeyd demək olar ki, içəcək" kimi.