Müqarəbə felləri 2

أَفْعَالُ الْمُقَارَبَةِ ٢

ثُمَّ اعْلَمْ, أَنَّ مَعْنَى عَسَى مُقَارَبَةُ الْأَمْرِ عَلَى سَبِيلِ الرَّجَاءِ وَ الطَّمَعِ, تَقُولُ؛ عَسَى اللهُ أَنْ يَشْفِيَ الْمَرِيضَ, تُرِيدُ أَنَّ قُرْبَ شِفَائِهِ مَرْجُوٌّ مِنْ عِنْدِ اللهِ تَعَالَى وَ مَطْمُوعٌ فِيهِ. وَ مَعْنَى كَادَ؛ مُقَارَبَةُ الْأَمْرِ عَلَى سَبِيلِ الْحُصُولِ, تَقُولُ؛ كَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ, تُرِيدُ أَنَّ قُرْبَ الشَّمْسِ مِنَ الْغُرُوبِ قَدْ حَصَلَ. وَ أَمَّا أَوْشَكَ؛ فَمعْنَاهُ دُنُوُّ خَبَرِهِ عَلَى مَعْنَى الْأَخْذِ وَ الشُّرُوعِ فِيهِ. فَلَيْسَ مَعْنَاهُ مَعْنَى عَسَى لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ مَعْنَى الرَّجَاءِ وَ الطَّمَعِ. وَ إِنَّمَا اسْتُعْمِلَ لَفْظًا اسْتِعْمَالَ عَسَى بِسَبَبِ مُشَارَكَتِهِ لِعَسَى فِي أَصْلِ بَابِ الْمُقَارَبَةِ وَ كَانَ الْقِيَاسُ؛ اسْتِعْمَالَهُ اسْتِعْمَالَ كَادَ لِمُوَافَقَتِهِ لِكَادَ فِي الْمَعْنَى وَ هُوَ إِثْبَاتُ قُرْبِ الْحُصُولِ

ثُمَّ اعْلَمْ sonra bil ki; أَنَّ مَعْنَى عَسَى yəni عَسَى feilinin mənası, مُقَارَبَةُ الْأَمْرِ bir işin yaxınlaşmasıdır, عَلَى سَبِيلِ الرَّجَاءِ وَ الطَّمَعِ ümid və tamah yolu ilə, تَقُولُ sən deyirsən; عَسَى اللهُ أَنْ يَشْفِيَ الْمَرِيضَ "Allah xəstəyə şəfa verə bilər", تُرِيدُ bu sözlə demək istəyirsən; أَنَّ قُرْبَ شِفَائِهِ Allahın şəfasının yaxın olmasını, مَرْجُوٌّ ümid edərək, مِنْ عِنْدِ اللهِ تَعَالَى Allah Təaladan, وَ مَطْمُوعٌ فِيهِ yəni şəfa mövzusunda arzu və istək ilə. وَ مَعْنَى كَادَ və kâde feilinin mənası; مُقَارَبَةُ الْأَمْرِ bir işin yaxınlaşmasıdır, عَلَى سَبِيلِ الْحُصُولِ hasil olma yolu ilə, تَقُولُ belə deyirsən; كَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ "Günəş az qala batacaq", تُرِيدُ demək istəyirsən; أَنَّ قُرْبَ الشَّمْسِ مِنَ الْغُرُوبِ Günəşin batmağa yaxın olması, قَدْ حَصَلَ artıq baş vermişdir. وَ أَمَّا أَوْشَكَ və evşeke feilinə gəldikdə; فَمعْنَاهُ onun mənası, دُنُوُّ خَبَرِهِ xəbərinin yaxın olmasıdır, عَلَى مَعْنَى işin baş verməsi və وَ الشُّرُوعِ فِيهِ ona başlamaq mənasında. فَلَيْسَ bu səbəbdən, مَعْنَاهُ evşeke'nin mənası, مَعْنَى عَسَى 'asâ'nın mənası kimi deyil, لِأَنَّهُ لَيْسَ فِيهِ çünki evşeke feilində yoxdur, مَعْنَى الرَّجَاءِ وَ الطَّمَعِ ümid və arzu mənası, وَ إِنَّمَا اسْتُعْمِلَ Lakin yalnız söz olaraq istifadə olunur, اسْتِعْمَالَ عَسَى 'asâ'nın istifadəsi kimi, بِسَبَبِ مُشَارَكَتِهِ evşeke'nin 'asâ ilə ortaq olması səbəbindən, فِي أَصْلِ əsasda, بَابِ الْمُقَارَبَةِ yaxınlaşma babında olduğu üçün, وَ كَانَ الْقِيَاسُ və əgər müqayisə olunsa, اسْتِعْمَالَهُ evşeke'nin istifadəsi, اسْتِعْمَالَ كَادَ kâde'nin istifadəsi kimi, لِمُوَافَقَتِهِ çünki mənada kâde'ye uyğun gəlir, فِي الْمَعْنَى mənada, وَ هُوَ İTHBATُ قُرْبِ الْحُصُولِ bu da hasil olmanın yaxınlığının təsdiqidir,

Müqarəbe Feilləri 2

Ef'al-i müqarəbenin istifadə formaları bəyan edildikdən sonra bil ki, عَسَى müqarəbe feilinin mənası, rəcâ və tama' – "ümid və arzu" yolu ilə bir işin baş verməsinin yaxın olduğunu ifadə etməkdir. Beləliklə, belə deyirsən:

عَسَى اللهُ أَنْ يَشْفِيَ الْمَرِيضَ

"Ümid edilir ki, Allah xəstəyə şəfa verər" və ya "Allahın xəstəyə şəfa verməsi ümid edilir" deyirsən. Bu cümlə ilə onun şəfasının yaxın olmasını, Allahdan ümid edici və şəfa mövzusunda istəkli olduğunu iradə edirsən.

Bil ki, كَادَ (kade) müqarəbe feilinin mənası da husul yolu ilə bir işin baş verməsinin yaxın olduğunu bildirməkdir. Belə deyirsən:

كَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ

"Günəş az qala batır" deyərək günəşin batmasının baş vermək üzrə olduğunu iradə edirsən. Yəni عَسَى feilində ümid və arzu olduğu halda, كَادَ feilində bir əməlın baş verməsi vardır.

Bil ki, أَوْشَكَ (evşeke) müqarəbe feilinin mənası da xəbərin başlamaq üzrə olduğunun mənası vardır, yəni şuru' və ahz mənaları vardır. Buna görə də أَوْشَكَ feilinin mənası عَسَى feilinin mənası kimi deyil. Çünki evşeke feilində rəcâ və tama' mənaları yoxdur. Lakin أَوْشَكَ feilinin ləfzən istifadəsi عَسَى feili ilə əsasda müqarəbe babında ortaq olması səbəbindəndir. أَوْشَكَ feilinin istifadəsi ilə كَادَ feilinin istifadəsi arasında müqayisə etsək, أَوْشَكَ feili mənada كَادَ feilinə müvafiq olduğu üçün istifadələrinin eyni olması gərəkirdi, çünki hər ikisində də xəbərin baş verməsinin yaxın olduğu bildirilir. Bu da mənadakı ortaq olmalarının sübutudur. Çünki أَوْشَكَ feilində əməlın başlanmasının yaxınlığı ifadə edilir, كَادَ feilində isə əməlın baş verməsinin yaxınlığı ifadə edilir.

Xülasə

'Asa feilində rəcâ və tama',

Kade feilində husul,

Evşeke feilində başlanacaq xəbərin yaxınlığı söz mövzusudur.