f. Məchul fellər

اَلْمَبْنِيُّ لِلْمَفْعُولِ

اَلْمَبْنِيُّ لِلْمَفْعُولِ; وَ هُوَ الَّذِي لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، نَحْوُ; ضُرِبَ زَيْدٌ. وَ يُسْنَدُ إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ إِلاَّ إِذَا كَانَ الثَّانِي مِنْ بَابِ عَلِمْتُ وَ الثَّالِثُ مِنْ بَابِ أَعْلَمْتُ، وَ إِلَى الْمَصْدَرِ، نَحْوُ; سِيرَ سَيْرٌ شَدِيدٌ، وَ الظَّرْفَيْنِ، نَحْوُ; سِيرَ يَوْمُ كَذَا وَ سِيرَ فَرْسَخَانِ

اَلْمَبْنِيُّ لِلْمَفْعُولِ və məful üçün məbni olunan, yəni məchul feil, وَ هُوَ الَّذِي elə feildir ki, لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ onun faili adlandırılmayıb, yəni qeyd edilməyib, نَحْوُ misalı belədir; ضُرِبَ زَيْدٌ "Zeyd döyüldü" kimi. وَ يُسْنَدُ və məchul feil isnad olunur, إِلَى الْمَفْعُولِ بِهِ məfulun bihə, إِلاَّ إِذَا كَانَ الثَّانِي ancaq ikinci məful olduğu zaman, مِنْ بَابِ عَلِمْتُ iki məful alan عَلِمَ feilindən gəlirsə, وَ الثَّالِثُ مِنْ بَابِ أَعْلَمْتُ və ya üç məful alan أَعْلَمَ feilindən gəlirsə, o zaman məchul feil bu məfullərə isnad olunmur, وَ إِلَى الْمَصْدَرِ və məchul feil məstərə isnad olunur, نَحْوُ misalı belədir; سِيرَ سَيْرٌ شَدِيدٌ "Güclü bir yürüş ilə yüründü" kimi, وَ الظَّرْفَيْنِ və məchul feil iki zərfə, yəni zaman və məkan zərfinə isnad olunur, نَحْوُ zaman zərfinə isnadın misalı belədir; سِيرَ يَوْمَ كَذَا "Filan gün yüründü" və məkan zərfinə isnadın misalı isə belədir; سِيرَ فَرْسَخَانِ "İki fərsəx yüründü" kimi.

Məful üçün Məbni Olan & Məchul Feillər

Fail üçün deyil, məful üçün bina olunan və faili də qeyd edilməyən feillərə məchul feil deyilir. Məlum olduğu kimi, fail üçün məbni olunan feillər məlum feillərdir, çünki feil məlum olmalıdır ki, edən, yəni faili də bilinsin. Lakin feil, failə deyil, məfulə bina olunarsa, o halda feili edən bilinməyəcək, məful olan sözə isə naib-i fail də deyə bilərik. Feilin failini aradan qaldırıb məfulə təsir etməsini təmin etdiyimiz zaman bir sıra mənalar ortaya çıxır, lakin bunları kitabımızın şərhində geniş şəkildə izah edəcəyik.

Məchul feilin misalına gəlincə; ضَرَبَ "döydü" məlum bir feildir, bu feili məchul etsək فُعِلَ vəznində ضُرِبَ "Döyüldü" kimi olur. Səlis Azərbaycan Türkçəsində təsirli və təsirsiz feillər bu mövzu ilə əlaqəlidir.

ضَرَبَ عَمْرٌو زَيْدًا

“Amr, Zeyd’i döydü” dedikdə, feil, fail və meful açıq-aşkar görünür. Lakin əgər faili aradan qaldırsaq, yəni adını qeyd etməsək, o halda feil də məlum ikən məchul olur və əvvəllər meful olan söz failin yerinə keçdiyi üçün failin naibi (yerinə keçəni) olur və failin i’rabı ilə i’rablanır;

ضَرِبَ زَيْدٌ

“Zeyd döyüldü” kimi. Feil məlum, fail isə sabit ikən faili aradan qaldırdıq və feil də məchul oldu. Əvvəllər meful olan زَيْدًا sözü aradan qaldırılan failin yerini aldı və onun i’rabını aldı və nəticədə زَيْدٌ oldu. Məhz belə, faili qeyd olunmayan feilə məchul feil deyilir.

*Məchul feil mefulun bih-ə isnad olunur, lakin iki meful alan عَلِمَ feilinin ikinci mefulu və üç meful alan أَعْلَمَ feilinin üçüncü mefuluna isnad olunmur. Bu mefullara niyə isnad olunmadığı şərhdə izah ediləcək.

*Məchul feil masdara isnad olunur, misal:

سِيرَ سَيْرٌ شَدِيدٌ

“Şiddətli bir yürüş ilə yüründü” kimi. Bu tərkibdə سِيرَ məchul feil və faili qeyd olunmayıb, سَيْرٌ isə masdar və failin yerini alıb naib-i fail olmuşdur, شَدِيدٌ isə onun sifətidir. Tərkibin əsli; سَارَ زَيْدٌ سَيْرًا شَدِيدًا şəklində idi.

*Məchul feil həm zaman, həm də məkan zərfinə isnad olunur, misal:

سِيرَ يَوْمُ كَذَا

“Filan gün yüründü” tərkibinin əsli سَارَ زَيْدٌ يَوْمَ كَذَا kimidir. سَارَ məlum feil və زَيْدٌ isə onun failidir, lakin fail aradan qalxınca feil məchul olub سِيرَ oldu. Bu halda zaman zərfi olan يَوْمَ sözü naib-i fail olmuşdur.

سِيرَ فَرْسَخَانِ

“İki fersah yüründü” tərkibinin əsli سَارَ زَيْدٌ فَرْسَخَيْنِ şəklində idi. سَارَ məlum feil və زَيْدٌ isə onun failidir, lakin fail aradan qalxınca feil məchul olub سِيرَ oldu. Bu halda məkan zərfi olan فَرْسَخَيْنِ sözü naib-i fail olunca failin əlaməti olaraq ref halına bürünüb təsniyə əlifini geri almış və فَرْسَخَانِ olmuşdur.

Qeyd: Bir ərəb fersahı təxminən ~5,76 km-dir və bir fars fersahı isə ~6,23 km-dir. Mənbə: Vikipediya.