e. Tafdil Fəlləri

أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ

وَ أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ; bir fiildən, təsvir olunan üçün, başqasına nisbətdə artıqlıq ifadə edən isimdir və "Əf'alu" vəznində olur, məsələn; Əkrəmu (ən səxavətli) və Ə'ləmu (ən bilən), istisna olaraq; Xeyru (yaxşı) və Şərru (pis) kimi sözlər bu vəznə uyğun gəlmir. Əf'alu təfdil zahir isimdə işlədilmir, yəni belə deyilməz: Mən bir kişinin yanından keçdim ki, onun atası ondan daha fəzilətlidir (Əf'alu sözü cər ilə), lakin ref ilə deyilir. Əf'alu təfdil "min" ilə birlikdə istifadə olunduqda mütləq nekirə olmalıdır, məsələn; Zeyd Amrdan daha fəzilətlidir. Əgər "min" ayrılırsa, təfdil ya əlif-lam ilə, ya da izafət ilə müəyyən olur, məsələn; Zeyd əl-əf'alu (Zeyd ən fəzilətlidir) və ya Zeyd əf'alu rical (Zeyd kişilərin ən fəzilətlisidir). Əf'alu təfdil nekirə olaraq istifadə olunduqda, onda müzekkər, müənnəs, təsniyə və cəm hamısı bərabər olur. Əgər müəyyən olarsa, müənnəs, təsniyə və cəm formasında olur. Əgər izafət edilərsə, hər iki hal mümkündür.

Əf'alu təfdil, fiildən törəyən bir isimdir, təsvir olunan üçün, başqasına nisbətdə artıqlıq ifadə etmək üçün gəlir və "Əf'alu" vəznində olur, fiil vəznində qeyri-münsərifdir, ref halı dammə, nəsb və cər halı fətha ilədir. Məsələn; Əkrəmu "ən səxavətli" və Ə'ləmu "ən bilən" kimi. Lakin bəzi sözlər bu vəznə uyğun gəlmir, məsələn; Xeyru "yaxşı" və Şərru "pis" kimi. Əf'alu təfdil zahir isimdə işlədilmir, yəni belə deyilməz: Mən bir kişinin yanından keçdim ki, onun atası ondan daha fəzilətlidir (Əf'dala sözü cər ilə), lakin qeyri-münsərif və sifət olaraq cər alaməti fətha ilə olur. Bu halda Əf'dala sözü kişinin sifəti olur və zahir isimdə işlədilərək təfdil formasından çıxır, lakin belə deyilir: Mən bir kişinin yanından keçdim ki, onun atası ondan daha fəzilətlidir (Əf'dalu ref ilə), burada Əf'alu təfdildir. Əf'alu təfdil nekirə olarsa, "min" ilə birlikdə istifadə olunur, məsələn; Zeyd Amrdan daha fəzilətlidir. Əgər "min" ayrılırsa, təfdil əlif-lam ilə müəyyən olur, ya da izafət ilə müəyyən olur, məsələn; Zeyd əl-əf'alu (Zeyd ən fəzilətlidir), və ya Zeyd əf'alu rical (Zeyd kişilərin ən fəzilətlisidir). Əf'alu təfdil nekirə olaraq "min" ilə istifadə olunduqda, onda müzekkər, müənnəs, təsniyə və cəm hamısı bərabər olur. Əgər əlif-lam ilə müəyyən olarsa, müənnəs, təsniyə və cəm formasında olur. Əgər izafət edilərsə, hər iki hal mümkündür.

Əf'alu Təfdil

Tafdil feli: Felin özü ilə bağlı olan bir mevsuf (şəxs) üçün başqası üzərində bir üstünlüyün olduğunu bildirmək üçün fel kökündən düzələn bir isimdir. Tafdil feli أَفْعَلُ vəznində olur. Misalları; أَكْرَمُ "Ən səxavətli" və أَعْلَمُ "Ən bilən" kimi.

Lakin خَيْرٌ "Xeyirli" və شَرٌّ "Şərli" kimi sözlər أَفْعَلُ vəznində qayda xaricində gəlmir.

Tafdil feli zahir isimdə təsir etməz, bu şəkildə deyilmir;

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ أَفْضَلَ مِنْهُ أَبُوهُ

"Əfdal" sözünün cərr ilə, lakin qeyri-münsarif və sifət olaraq cərr əlaməti fətə ilə olmuşdur. Lakin rəfi ilə;

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ أَفْضَلُ مِنْهُ أَبُوهُ

"Atası ondan daha fəzilətli olan bir adama rast gəldim" deyilə bilər.

Tafdil feli مِنْ cərr hərfi ilə birlikdə gələrsə, nekirə olur, misalı;

زَيْدٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو

"Zeyd, Amrdan daha fəzilətlidir" kimi.

Əgər tafdil feli min cərr hərfindən ayrılırsa, o halda ya əlif-lam ilə, ya da izafə ilə marifə olur, misalları;

زَيْدٌ الْأَفْضَلُ

"Zeyd, ən fəzilətlidir" və,

زَيْدٌ أَفْضَلُ الرِّجَالِ

"Zeyd, kişilərin ən fəzilətlisidir" kimi.

Tafdil felinin nekirəliyi davam edərsə, yəni min cərr hərfi ilə işlədilməsi davam edərsə, müzekkərlik, müənnəslik, təsniyəlik və cəmlik onda bərabər olur. Lakin əlif-lam ilə marifə olunca tafdil felinin müənnəsi, təsniyəsi və cəmisi düzəldilir. Əgər tafdil feli izafə edilərsə, o zaman onun üçün iki iş, iki hal uyğun olur. Yəni زَيْدٌ أَفْضَلُ الرِّجَالِ və اَلزَّيْدَانِ أَفْضَلُ الرِّجَالِ və اَلزَّيْدُونَ أَفْضَلُ الرِّجَالِ şəklində أَفْضَلُ tək vəznində də gələ bilər, زَيْدٌ أَفْضَلُ الرِّجَالِ və اَلزَّيْدَانِ أَفْضَلَا الرِّجَالِ və اَلزَّيْدُونَ أَفْضَلُوا الرِّجَالِ şəklində أَفْضَلَ sözü təsniyə və cəmi şəkilləri ilə də gələ bilər, izafədən sonra sondakı nun da düşmüşdür.