b. Fəil İsim

اِسْمُ الْفَاعِلِ

وَ اسْمُ الْفَاعِلِ; فِعْلْdən törədilən və onun baş verən şəxs üçün, hadisə və əməl mənasında olan bir isimdir. İsm-i fail öz feli ilə, yəni muzari felin əməli ilə əməl edir, lakin bu əməli hal (indi) mənasında olmalıdır. Məsələn; زَيْدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا الْيَوْمَ "Zeyd bu gün oğlunu Amrı döyən şəxsdir" və ya gələcək zamanda; زَيدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا غَدًا "Zeyd sabah oğlunu Amrı döyəcək şəxsdir". Əgər desən; زَيدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا أَمْسِ "Zeyd dünən oğlunu Amrı döyən şəxsdir", bu caiz deyil, əksinə, keçmişdə olarsa ism-i fail izafə edilməlidir. Məsələn; زَيْدٌ غُلاَمُهُ ضَارِبُ عَمْرٍو أَمْسِ "Zeyd dünən oğlunu Amrı döyən şəxsdir". Yalnız keçmiş halı təsvir etmək istənildikdə caizdir, Allahın sözündə olduğu kimi; وَ كَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ "Onların iti dirsəklərini eşiyə uzatmışdı" (Kehf 18). Həmçinin, ism-i fail sahibinə istinad etməlidir, məsələn; زَيْدٌ قَائِمٌ أَبُوهُ "Zeyd, atası ayaqda olan şəxsdir", جَاءَنِي زَيْدٌ عَادِيًا فَرَسُهُ "Mənə atı adi olan Zeyd gəldi", جَاءَنِي رَجُلٌ قَائِمٌ غُلاَمُهُ "Mənə oğlunu ayaqda olan bir adam gəldi". Və ya həmzəyə istinad etməlidir, məsələn; أَ قَائِمٌ الزَّيْدَانِ "İki Zeyd ayaqdadırmı?", ya da ma-i nafiye'ye istinad etməlidir, məsələn; مَا قَائِمٌ الزَّيْدَانِ "İki Zeyd ayaqda deyil".

İsm-i Fail

İsm-i fail; felin özünün baş verdiyi şəxs üçün sabitlik və davamlılıq mənası ifadə edən törəmə bir isimdir. Yəni, feli icra edən və əməli həyata keçirən obyekt və ya subyektə fail (etken ortaç) deyə bilərik. İsm-i fail يَفْعَلُ əməli ilə əməl edir. Burada qeyd olunan يَفْعَلُ sözü muzari feli ifadə etmək üçündür, çünki muzari felində indiki və gələcək zaman mənası var. Lakin ism-i failin muzari fel kimi əməl etməsi üçün bir sıra şərtlər var. Birinci şərt, ism-i failin muzari fel kimi əməl edə bilməsi üçün hal (indiki zaman) mənasında olmasıdır, misal;

زَيْدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا الْيَوْمَ

“Oğlu, bu gün Amr’ı döyən Zeyd’dir və Zeyd, oğlu Amr’ı bu gün döyən adamdır” kimi.

Başqa bir şərt, gələcək mənasında olmasıdır, misalı;

زَيدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا غَدًا

“Oğlu, sabah Amr’ı döyən Zeyd’dir və Zeyd, oğlu Amr’ı sabah döyən adamdır” kimi.

Əgər;

زَيدٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ عَمْرًا أَمْسِ

“Zeyd, oğlu Amr’ı dün döyəndir” desən, bu caiz olmaz. Çünki əməli ifadə edən ism-i fail أَمْسِ sözü ilə keçmiş mənasına gedir. Keçmiş mənası olduğu zaman ism-i failin ma ba’dinə izafə edilməsi lazımdır, misalı;

زَيْدٌ غُلاَمُهُ ضَارِبُ عَمْرٍو أَمْسِ

“Zeyd, oğlu Amr’ı dün döyəndir” ifadəsində ism-i fail olan ضَارِبُ sözü ma ba’di olan عَمْرٍو sözünə izafə olunmuşdur. Bu şəkildə olarsa ism-i fail muzari fiilin əməli ilə əməl edir.

Əgər keçmiş zaman mənasında olan ism-i faildən hal zamanın hekayəsini iradə edərsən, ism-i fail əməl edir, misalı Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi;

وَ كَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ

“Və onların iti dirsəklərini eşiyə uzatmışdı” ayəsində ism-i fail olan بَاسِطٌ sözü “uzadan” mənasında olmasına baxmayaraq ذِرَاعَيْهِ sözündə əməl edib “uzatmışdı” keçmiş zaman mənasını alıb hal zamanı kimi ifadə etmişdir.

İsm-i failin muzari fiilin əməli ilə əməl etməsinin başqa bir şərti isə ism-i failin sahibinə istinad etməsidir, misalları;

زَيْدٌ قَائِمٌ أَبُوهُ

“Zeyd, atası ayaqda olan adamdır” ifadəsində mübtədəyə,

جَاءَنِي زَيْدٌ عَادِيًا فَرَسُهُ

“Mənə, atı qaçan Zeyd gəldi” ifadəsində hal sahibinə,

جَاءَنِي رَجُلٌ قَائِمٌ غُلاَمُهُ

“Mənə, oğlu ayaqda olan bir adam gəldi” ifadəsində məvsufa istinad vardır və ifadələrdə olan قَائِمٌ və عَادِيًا sözləri ism-i fail olub muzari fiilin əməli ilə hal və gələcək mənalarında əməl etmişdir.

İsm-i fail sahibinə istinad etməzsə, o zaman həmzəyə və ya ma-i nafiye’ye istinad edir. Həmzəyə istinad etməsinə misal;

أَ قَائِمٌ الزَّيْدَانِ

“İki Zeyd ayaqdadırmı?” və ma-i nafiye’ye istinad etməsinə misal;

مَا قَائِمٌ الزَّيْدَانِ

“İki Zeyd ayaqda deyil” kimi.