a. Mastar

اَلْمَصْدَرُ

فَالْمَصْدَرُ؛ هُوَ الْاِسْمُ الَّذِي يُشْتَقُّ مِنْهُ الْفِعْلُ وَ يَعْمَلُ عَمَلَ فِعْلِهِ، نَحْوُ؛ عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبٍ زَيْدٌ عَمْرًا، كَمَا تَقُولُ؛ عَجِبْتُ مِنْ أَنْ ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا. وَ يُضَافُ إِلَى الْفَاعِلِ فَيَبْقَى الْمَفْعُولُ مَنْصُوبًا، نَحْو؛ عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ زَيْدٍ عَمْرًا، وَ إِلَى الْمَفْعُولِ فَيَبْقَى الْفَاعِلُ مَرْفُوعًا، نَحْو؛ عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ عَمْرٍو زَيْدٌ. وَ لاَ يَتَقَدَّمُ عَلَيْهِ مَعْمُولُهُ فَلاَ يُقَالُ فِي مِثْلِ؛ أَعْجَبَنِي ضَرْبُ زَيْدٍ عَمْرًا؛ أَعْجَبَنِي عَمْرًا ضَرْبُ زَيْدٍ

فَالْمَصْدَرُ və masdara gəldikdə; هُوَ الْاِسْمُ الَّذِي masdar elə bir addır ki; يُشْتَقُّ مِنْهُ الْفِعْلُ fel, ondan, yəni masdardan törəyir, وَ يَعْمَلُ və masdar əməl edir, عَمَلَ فِعْلِهِ felinin əməli kimi, نَحْوُ misalı belədir; عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبٍ زَيْدٌ عَمْرًا "Zeydin Əmrə vurmasına təəccübləndim" kimi. كَمَا تَقُولُ belə də dediyin kimi; عَجِبْتُ مِنْ أَنْ ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا "Zeydin Əmrə vurmasına təəccübləndim" kimi. وَ يُضَافُ إِلَى الْفَاعِلِ masdar faili izafə olunur, فَيَبْقَى الْمَفْعُولُ مَنْصُوبًا bu halda məful mənsub qalır, نَحْو misalı belədir; عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ زَيْدٍ عَمْرًا "Zeydin Əmrə vurmasına təəccübləndim" kimi, وَ إِلَى الْمَفْعُولِ masdar məfulə də izafə olunur, فَيَبْقَى الْفَاعِلُ مَرْفُوعًا bu halda fail də mərfu qalır, نَحْو misalı belədir; عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ عَمْرٍو زَيْدٌ "Zeydin Əmrə vurmasına təəccübləndim" kimi, وَ لاَ يَتَقَدَّمُ önünə keçə bilməz, yəni əvvəl gələ bilməz, عَلَيْهِ masdarın, مَعْمُولُهُ masdarın mamulu, فَلاَ يُقَالُ فِي مِثْلِ belə bir misalda, yəni أَعْجَبَنِي ضَرْبُ زَيْدٍ عَمْرًا "Zeydin Əmrə vurması xoşuma gəldi" kimi bir misalda أَعْجَبَنِي عَمْرًا ضَرْبُ زَيْدٍ şəklində deyilə bilməz. ضَرْبٌ masdarının mamulu olan عَمْرًا ifadəsi amili olan ضَرْبٌ ifadəsindən əvvəl gələ bilməz. Yoxsa amilin mamulu üzərindəki əməli ləğv olunur.  

Masdar

Masdar, felin özündən törədiyi bir addır. Bu, Basralıların fikridir. Kufəlilər isə masdar felin özündən törəyib deyirlər. Şərhdə izahı veriləcəkdir. Masdar, felinin əməli ilə əməl edir, yəni felin lazımi və ya mütəaddi olmasına görə masdar əməl edir, misalı;

عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبٍ زَيْدٌ عَمْرًا

“Zeydin Əmrı döyməsinə təəccübləndim” və ya,

عَجِبْتُ مِنْ أَنْ ضَرَبَ زَيْدٌ عَمْرًا

“Zeydin Əmrı döyməsinə təəccübləndim” kimi də deyilə bilər. Bu tərkiblərdə عَجِبْتُ feil+fail, زَيْدٌ sözü fail və merfu, عَمْرًا sözü mefulun bih və mansubdur. ضَرَبَ feili müteaddi olduğu üçün onun masdarı olan ضَرْبٌ sözü də özünə meful alır.

Masdar failə izafə ediləndə meful olan söz mansub qalır, misal:

عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ زَيْدٍ عَمْرًا

“Zeydin Əmrı döyməsinə təəccübləndim” tərkibində ضَرْبِ masdarı muzaf və fail olan زَيْدٍ sözü izafədən dolayı mecrur, meful olan عَمْرًا sözü isə mansub qalır.

Masdar mefulə izafə ediləndə isə fail merfu qalır, misal:

عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ عَمْرٍو زَيْدٌ

“Zeydin Əmrı döyməsinə təəccübləndim” tərkibində ضَرْبِ masdarı muzaf və meful olan عَمْرٍو sözü izafədən dolayı mecrur, fail olan زَيْدٌ sözü isə merfu qalır.

Masdarın mamulu, masdarın önünə keçə bilməz, yəni masdardan əvvəl gələ bilməz. Əks halda masdar amel edə bilməz. Məsələn:

أَعْجَبَنِي ضَرْبُ زَيْدٍ عَمْرًا

“Zeydin Əmrə vurması xoşuma gəldi” kimi bir tərkibdə masdarın mamulu olan və meful olan عَمْرًا sözü;

أَعْجَبَنِي عَمْرًا ضَرْبُ زَيْدٍ

şəklində masdarın önünə keçərək deyilmir. Çünki masdar, türediği feil kimidir. ضَرْبٌ masdarı bu misallarda sanki ضَرَبَ kimidir. Buna görə də müteaddidir və özünə fail və meful alır. Masdarın üzərində amel etdiyi faili və ya varsa mefulü masdarın önünə keçə bilməz.