6. Müsənna İsim

اَلْمُثَنَّى

وَ هُوَ مَا لَحِقَتْ آخِرُهُ اَلِفٌ فِي حَالَةِ الرَّفْعِ وَ يَاءٌ مَفْتُوحٌ مَا قَبْلَهَا فِي حَالَتَيِ النَّصْبِ وَ الْجَرِّ لِمَعْمَى التَّثْنِيَةِ وَ نُونٌ مَكْسُورَةٌ عِوَضًا عَنِ الْحَرَكَةِ وَ التَّنْوِينِ فِي الْمُفْرَدِ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي مُسْلِمَانِ وَ رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ وَ مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ. وَ تَسْقُطُ النُّونُ عِنْدَ الْإِضَافَةِ، نَحْوُ؛ غُلاَمَا زَيْدٍ أَوْ غُلاَمَيْ زَيْدٍ. وَ تَسْقُطُ اَلِفُ التَّثْنِيَةِ إِذَا لاَقَاهَا سَاكِنٌ، نَحْوُ؛ غُلاَمَا الْحَسَنِ وَ ثَوْبَا ابْنِكَ

وَ هُوَ və o müsenna, yəni ikili isim, مَا elə bir söz ki; لَحِقَتْ آخِرُهُ sonuna əlavə olunur, اَلِفٌ elif hərfi, فِي حَالَةِ الرَّفْعِ ref halında, وَ يَاءٌ مَفْتُوحٌ və fətalı ya hərfi, مَا قَبْلَهَا onun önündəki hərf, فِي حَالَتَيِ النَّصْبِ وَ الْجَرِّ nasb və cər hallarında, لِمَعْمَى التَّثْنِيَةِ bu elif və ya hərfləri ikilik mənası vermək üçün əlavə olunur, وَ نُونٌ مَكْسُورَةٌ və bir də kəsrəli nun, عِوَضًا əvəz olaraq, عَنِ الْحَرَكَةِ وَ التَّنْوِينِ hərəkə və tənvinin, فِي الْمُفْرَدِ müfrəd söz halında olan, نَحْوُ misalları belədir; جَاءَنِي مُسْلِمَانِ "İki müsəlman mənə gəldi", رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ "İki müsəlmanı gördüm", مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ "İki müsəlmanın yanından keçdim" kimi. وَ تَسْقُطُ النُّونُ ikilikdəki nun hərfi, عِنْدَ الْإِضَافَةِ izafə zamanı, yəni muzaf olduqda, نَحْوُ misalı belədir; ref halında غُلاَمَانِ üçün غُلاَمَا زَيْدٍ "Zeydin iki oğlu", nasb və cər halında isə غُلاَمَيْ زَيْدٍ "Zeydin iki oğlu" kimi. وَ تَسْقُطُ اَلِفُ التَّثْنِيَةِ ikilik elifi də düşür; إِذَا لاَقَاهَا سَاكِنٌ elif sakit hərflə qarşılaşdıqda, نَحْوُ misalı belədir; غُلاَمَا الْحَسَنِ "Həsənin iki oğlu" kimi, وَ ثَوْبَا ابْنِكَ və "Oğlunun iki paltarı" kimi.

İkilik İsim

İkilik və ya müsenna isim, müfrəd bir sözün sonuna ref halında elif, nasb və cər halında isə önündə fətalı olan (sakit) ya hərfi əlavə edilməklə yaranan sözdür. Müfrəd sözə elif və ya hərflərinin əlavə olunması ikilik mənasını vermək üçündür. Sözün sonuna həmçinin kəsrəli nun əlavə olunur ki, bu nun hərfi müfrəd formda olan hərəkə və tənvinin əvəzidir.

	Müfrəd	+Elif	+Kəsrəli Nun
Ref	مُسْلِمٌ	مُسْلِمَا	مُسْلِمَانِ
	Müfrəd	+sakit ya	+Kəsrəli Nun
Nasb	مُسْلِمٌ	مُسْلِمَيْ	مُسْلِمَيْنِ
Cerr	مُسْلِمٌ

nümunələr;

جَاءَنِي مُسْلِمَانِ

“Mənə müsəlman kişilər gəldi” və,

رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ

“Müsəlman kişiləri gördüm” və,

مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ

“Müsəlman kişilərə rast gəldim” ifadələrində müfrəd söz olan مُسْلِمٌ “müsəlman bir kişi” sözünün cüt formaları yer alır. Yuxarıdakı izaha görə مُسْلِمٌ sözünə ref halında bir elif, nəsb və cerr halında isə ya əlavə edirik və sözümüz مُسْلِمَانِ və مُسْلِمَيْنِ olur. İlk nümunədə مُسْلِمَانِ sözü ref, digər iki nümunədə isə ardıcıl olaraq nəsb və cerr halında olduğu üçün مُسْلِمَيْنِ olmuşdur.

Müfrəd sözdəki tenvin və hərəkədən gələn kəsrəli nun hərfi izafətdə, yəni muzaf olduğu zaman düşür, nümunə:

Ref halındakı غُلاَمَانِ sözü üçün:

غُلاَمَا زَيْدٍ

“Zeydin iki oğlu” və,

Nəsb və cerr halındakı غُلاَمَانِ sözü üçün:

غُلاَمَيْ زَيْدٍ

“Zeydin iki oğlu” kimi.

غُلاَمٌ sözünün cüt forması غُلاَمَانِ şəklindədir. غُلاَمَانِ sözü muzaf olunca sonundakı nun düşdü və ref halında غُلاَمَانِ sözü غُلاَمَا olaraq qaldı, lakin nəsb və cerr halındakı غُلاَمَيْنِ sözü də غُلاَمَيْ olaraq qaldı.

Cütlüyün elifinin sakin olması səbəbindən sakin bir hərflə qarşılaşdığı zaman iltika-i sakineyn, yəni iki sakin hərfin qarşı-qarşıya gəlməsinin qarşısını almaq üçün düşür, lakin bu düşmə ləfzidir, yəni yazılışda mövcuddur, oxunanda isə elif yoxmuş kimi oxunur, nümunə:

غُلاَمَا الْحَسَنِ

“Həsənin iki oğlu” kimi. Nümunədə olduğu kimi cütlüyün elifı yazılır, lakin yoxmuş kimi “gulame l-haseni” şəklində oxunur.

ثَوْبَا ابْنِكَ

“Oğlunun iki paltarı” kimi. Nümunədə olduğu kimi cütlüyün elifı yazılır, lakin yoxmuş kimi “sevbe b-nike” şəklində oxunur.