b. Sıfət

اَلصِّفَةُ

İkinci isə sifətdir; və o, bir tabe olub, öz tabe olduğu sözün mənasında mütləq olaraq bir məna bildirir. Bizim "mütləq" deməyimiz, sifətin faillik və mefullük ilə məhdudlaşmadığına işarədir, halbuki hal isə bu iki xüsusiyyətlə məhdudlaşır, necə ki, hal mövzusunda keçmişdir. Sifətə misal olaraq: Mənə döyən bir kişi gəldi, ya döyülən, ya səxavətli, ya ədalətli, ya Haşimli, ya da mal sahibi. Burada "mal sahibi" ifadəsində, misaldakı "mənə gələn adam" mal ilə nisbət edilmişdir, yəni sən misalda "zû" sözünü işlətməklə onu mala nisbət etmisən.

İkinci tabe olan söz sifətdir; sifət bir tabe olub, tabe olduğu sözün mənasında mütləq olaraq bir məna bildirir. Bizim "mütləq" deməyimiz, sifətin faillik və mefullük ilə məhdudlaşmadığına işarədir, halbuki hal isə bu iki xüsusiyyətlə məhdudlaşır, necə ki, hal mövzusunda keçmişdir. Sifətə misal: Mənə döyən bir kişi gəldi, ya döyülən, ya səxavətli, ya ədalətli, ya Haşimli, ya da mal sahibi. Son hissədəki "mal sahibi" ifadəsində, misaldakı "mənə gələn adam" mal ilə nisbət edilmişdir, yəni sən misalda "zû" sözünü işlətməklə onu mala nisbət etmisən. Yəni "kişi" sözü "zû" sözü ilə "mal" sözünə nisbət edilmişdir.

Sifət

Tabe olan sözlərdən ikincisi sifətdir. Sifət; bir tabe olub, tabe olduğu sözün mənasında mütləq olaraq bir məna bildirən sözdür. Bizim "mütləq" deməyimiz, sifətin faillik və mefullük ilə məhdudlaşmadığına, hal olan sözün əksinə, qeyri-məhdud olmasına işarədir. Çünki hal olan söz, hal mövzusunda keçdiyi kimi, faillik və mefullük ilə məhdud olan bir sözdür.

Faillik və mefullük üzərində məhdudluq və ya qeyri-məhdudluq nə deməkdir? Əvvəlcə hal və sifət bir-birinə çox bənzəyirlər. Bir vəziyyət bir şəxsin halıdır, yoxsa sifətidir, bunu ayırmaq lazımdır. Məsələn بِسْمِ اللهِ الرَّحْم

الرَّحِيمِ sözünü deyərkən, 'rahman' və 'rahim' sözləri Allahın halı, yoxsa sifətidir? Burada məhdud olub-olmamaq məsələsi ortaya çıxır. Müəllif deyir ki, sifət fail və meful məsələsində qeydsizdir, yəni tabe olduğu sözün mənasına mütləq şəkildə dəlalət edir. "Səxavətli olan Zeyd gəldi" deyərkən, səxavətlilik Zeydin sifətidir, çünki səxavətlilik davamlıdır, o anda bir hal ilə səxavətli olmamışdır. Yəni Zeyd deyəndə ağlımıza onun səxavətliliyi gəlir. Amma Zeyd adətən səxavətli olmayan, yalnız bir anlıq səxavətlilik edən biri olsaydı, o halda səxavətlilik Zeydin halı olardı. Buna görə yuxarıda qeyd olunan Bismillahda 'rahman' və 'rahim' sözləri Allahın davamlı şəkildə yaratdığı mənalar olduğu üçün Onun sifətidir. İkinci olaraq, hal yalnız failin və ya mefulun tabe olduğu olur, sifət isə bunlardan əlavə mübtədanın belə tabe olduğu ola bilər. Sifətin misalı belədir: جَاءَنِي رَجُلٌ ضَارِبٌ "Mənə döyən bir adam gəldi" və ya, جَاءَنِي رَجُلٌ مَضْرُوبٌ "Mənə döyülən bir adam gəldi" və ya, جَاءَنِي رَجُلٌ كَرِيمٌ "Mənə səxavətli bir adam gəldi" və ya, جَاءَنِي رَجُلٌ عَدْلٌ "Mənə ədalətli bir adam gəldi" və ya, جَاءَنِي رَجُلٌ هَاشِمِيٌّ "Mənə Haşimili bir adam gəldi" və ya, جَاءَنِي رَجُلٌ ذُو مَالٍ "Mənə mal sahibi bir adam gəldi" kimi. Bu son tərkibdə رَجُلٌ sözü مَالٍ sözünə ذُو sözü ilə nisbət edilmişdir. Yuxarıda sifət olan sözlərdən ضَارِبٌ sözü ism-i faildir, مَضْرُوبٌ sözü ism-i mefuldür, كَرِيمٌ sözü sifət-i müşəbbəhdir, عَدْلٌ sözü ism-i məzdardır və عَادِلٌ hökmündədir, هَاشِمِيٌّ sözü ism-i mənsubdur, ذُو sözü də ism-i mənsubluğu ifadə edir.