a. Tə'kid

اَلتَّأْكِيدُ

اَلْأَوَّلُ التَّأْكِيدُ; وَ هُوَ تَابِعٌ يُقَرِّرُ أَمْرَ الْمَتْبُوعِ فِي النِّسْبَةِ أَوْ فِي الشَّمُولِ، فَالْأَوَّلُ نَحْوُ; جَاءَنِي زَيْدٌ زَيْدٌ وَ جَاءَنِي زَيْدٌ نَفْسُهُ، وَ الثَّانِي نَحْوُ; جَاءَنِي الرَّجُلاَنِ كِلاَهُمَا وَ جَاءَنِي الْقَوْمُ كُلُّهُمْ وَ أَجْمَعُونَ وَ أَكْتَعُونَ وَ أَبْتَعُونَ وَ أَبْصَعُونَ، أَتْبَاعَاتٌ لِأَجْمَعُونَ لاَ يَجِئْنَ إِلاَّ عَلَى إِثْرِهِ. وَ لاَ يُؤَكَّدُ النَّكِرَاتُ بِغَيْرِ لَفْظِهَا، فَلاَ يُقَالُ; جَاءَنِي رَجُلٌ نَفْسُهُ

اَلْأَوَّلُ التَّأْكِيدُ birinci tə’kid; وَ هُوَ تَابِعٌ tə’kid tabe olan bir sözüdür, يُقَرِّرُ qərar verir, sabitlik yaradır, yəni möhkəmləndirir, أَمْرَ الْمَتْبُوعِ tabe olduğu sözün işini, yəni metbuunun vəziyyətini, فِي النِّسْبَةِ nisbətdə, أَوْ və ya, فِي الشَّمُولِ şümuliyyətdə. Şümuliyyət ümumilik deməkdir, cəmlik, hamısı, bütövlük mənalarını ifadə edir. فَالْأَوَّلُ نَحْوُ birincisinə, yəni nisbət ilə olan tə’kidə misal; جَاءَنِي زَيْدٌ زَيْدٌ "Mənə Zeyd gəldi Zeyd" və جَاءَنِي زَيْدٌ نَفْسُهُ "Mənə Zeyd, məhz özü gəldi" kimi. وَ الثَّانِي نَحْوُ; ikincisinə, yəni şümuliyyət ilə tə’kidə misal; جَاءَنِي الرَّجُلاَنِ كِلاَهُمَا "Mənə iki adamın hər ikisi gəldi" və جَاءَنِي الْقَوْمُ كُلُّهُمْ "Mənə tayfanın hamısı gəldi" kimi, burada كُلُّ "hamısı, bütövlük, cəmi" sözü أَجْمَعُونَ və أَكْتَعُونَ və أَبْتَعُونَ və أَبْصَعُونَ "Cəmi, yəni bütövlük" sözləri kimidir, və أَكْتَعُونَ və أَبْتَعُونَ və أَبْصَعُونَ sözləri أَتْبَاعَاتٌ tabe sözlərdir, لِأَجْمَعُونَ yəni أَجْمَعُونَ sözünə, لاَ يَجِئْنَ bu أَكْتَعُونَ və أَبْتَعُونَ və أَبْصَعُونَ sözləri gəlmir, إِلاَّ عَلَى إِثْرِهِ yalnız أَجْمَعُونَ sözünün ardınca gəlirlər, məsələn; قُتِلَ الْقَوْمُ أَجْمَعُونَ أَكْتَعُونَ "Tayfanın hamısı öldürüldü" kimi. وَ لاَ يُؤَكَّدُ النَّكِرَاتُ nekirelər tə’kid olunmur, بِغَيْرِ لَفْظِهَا sözləri xaricində başqa sözlə, فَلاَ يُقَالُ belə deyilmir; جَاءَنِي رَجُلٌ نَفْسُهُ "Adam mənə məhz özü gəldi" deyilmir. Çünki tə’kid edici sözlər marifədir, nekire olan sözlərlə işlədilmir.

Tə’kid & Möhkəmləndirmə

Tabe olan sözlərdən birincisi tə’kid (möhkəmləndirmə)dir. Tə’kid; nisbət ilə və ya şümuliyyət (ümumi, ortaq olmaq) ilə metbuunun, yəni tabe olduğunun vəziyyətini təsdiqləyən, yəni möhkəmləndirən bir tabe sözdür. Birincisinə, yəni nisbət ilə olan tə’kidə misal;

جَاءَنِي زَيْدٌ زَيْدٌ

"Mənə Zeyd gəldi Zeyd" və,

جَاءَنِي زَيْدٌ نَفْسُهُ

"Mənə Zeyd, məhz özü gəldi" ifadələrində fiil və meful جَاءَنِي sözüdür, fail isə زَيْدٌ sözüdür. Gələnin Zeyd olduğunu möhkəmləndirmək üçün Zeyd sözünü bir dəfə də təkrar edirik və ya "özü" نَفْسُهُ deyərək tə’kid edirik. Bunun səbəbi gələnin Zeyd olmadığı şübhəsinin olmasıdır, bu şübhəni aradan qaldırmaq üçün tə’kid mənanı gücləndirmək üçün edilir.

İkincisi, yəni şümuliyyət ilə olan tə’kidə misal;

جَاءَنِي الرَّجُلاَنِ كِلاَهُمَا

“İki adamın hər ikisi mənə gəldi” və,

جَاءَنِي الْقَوْمُ كُلُّهُمْ

“Qövmün hamısı mənə gəldi” ifadələrində كِلاَهُمَا sözü الرَّجُلاَنِ sözünün, كُلُّهُمْ sözü isə الْقَوْمُ sözünün təsdiqi olan ifadədir.

Təsdiq (tə’kid) ifadəsi həm sözlə, həm də mənaca iki yerə bölünür. Sözlə təsdiq birinci nümunədə olduğu kimi sözün təkrarı ilə olur. Mənaca təsdiq isə bir sıra ifadələrlə edilir. Bu ifadələr aşağıdakı cədvəldə verilmişdir.

نَفْسُ	Özü
عَيْنُ	Eyni
كِلاَ	Hər ikisi
كُلُّ	Hamısı
أَجْمَعُونَ	Cəmisi, hamısı, toplamı
أَصْبَعُونَ	Cəmisi, hamısı, toplamı
أَبْتَعُونَ	Cəmisi, hamısı, toplamı
أَكْتَعُونَ	Cəmisi, hamısı, toplamı

Son qeyd olunan أَصْبَعُونَ və أَبْتَعُونَ və أَكْتَعُونَ ifadələri yalnız أَجْمَعُونَ ifadəsindən sonra gəlir, tək başına işlədilmir.

Nekirə isimlər başqa bir ifadə ilə təsdiq edilə bilməz, belə deyilmir;

جَاءَنِي رَجُلٌ نَفْسُهُ

deyilmir, yalnız nekirə ismin təkrarı ilə təsdiq edilə bilər, misal:

جَاءَنِي رَجُلٌ رَجُلٌ

"Mənə adam gəldi adam" kimi.