İzafət ilə muarref olmayan isimlər

اَلْأَسْمَاءُ لاَ يَتَعَرَّفُ بِالْإِضَافَةِ

وَ أَمَّا نَحْوُ؛ غَيْرٍ وَ مِثْلٍ وَ شِبْهٍ كَبَيْدَ، فَلاَ يَتَعَرَّفُ بِالْإِضَافَةِ وَ إِنْ أُضِبفَ ذَلِكَ إِلَى الْمَعْرِفَةِ، فَلِذَلِكَ جَازَ أَنْ يُقَالَ؛ مَرَرْتُ بِرَجُلٍ غَبْرِكَ وَ مِثْلِكَ وَ شِبْهِكَ. إِلاَّ إِذَا اشْتَهَرَ مَوْصُوفُ الْمُضَافِ بِمُغَايَرَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى؛ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضَّالِّينَ الفاتحة ٧ آمين. وَ كَقَوْلِكَ؛ عَلَيْكَ بِالْحَرَكَةِ غَيْرِ السُّكُونِ. وَ إِلاَّ إِذَا اشْتَهَرَ مَوْصُوفُ الْمُضَافِ بِمُمَاثَلَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ أَوْ بِمُشَابَهَتِهِ، نَحْوُ؛ صَاحِبِ الشُّجَاعِ مِثْلَ الْجَوَادِ، وَ نَحْوُ؛ عَلَيْكَ بِأَكْلِ الدِّبْسِ شِبْهِ الْعَسَلِ. وَ قَدْ يُحْذَفُ الْمُضَافُ وَ يُقَامُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى؛ وَ اسْئَلِ الْقَرْيَةَ يوسف ٨٢

Şunun kimi sözlərə gəldikdə; غَيْرُ “xarici”, مِثْلُ “misli”, شِبْهُ “bənzəri” kimi, كَ kimi, بَيْدَ “lakin, istisna və ya qeyri mənasında” kimi. Bu kimi sözlər izafət ilə marifə olmur, yəni muzaf isim izafət ilə marifə olmur. Əgər bu izafət marifə bir ismə olsa belə, buna görə belə demək caizdir: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ غَبْرِكَ “Səndən başqa olan bir adama rast gəldim”, مِثْلِكَ “sənin mislinə”, شِبْهِكَ “sənin bənzərinə” və s. Yalnız muzafın mevsufu muzafun ileyhdən fərqli olaraq məşhur olarsa, Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضَّالِّينَ “Nimet verdiklərinin, qəzəb olunanların və azanların deyil” (Fatiha 7), və ya sənin bu sözündə olduğu kimi: عَلَيْكَ بِالْحَرَكَةِ غَيْرِ السُّكُونِ “Sənə hərəkət lazımdır, sakitlik deyil”. Yalnız muzafın mevsufu muzafun ileyhe bənzərlik və ya oxşarlıqda məşhur olarsa, misal olaraq: صَاحِبُ الشُّجَاعِ مِثْلَ الْجَوَادِ “Cəsarət sahibi, səxavət sahibi kimidir”, və ya: عَلَيْكَ بِأَكْلِ الدِّبْسِ شِبْهِ الْعَسَلِ “Sənə, pekmezi bal kimi yemək lazımdır”. Bəzən muzaf hazf edilir və muzafun ileyh onun yerində dayanır, Allah-Təalanın bu sözündə olduğu kimi: وَ اسْئَلِ الْقَرْيَةَ “Kəndə soruş” (Yusuf 82)

İzafət ilə Marifə Olmayan İsimlər

غَيْرُ “xarici”, مِثْلُ “misli”, شِبْهُ “bənzəri” kimi sözlər, بَيْدَ “lakin, istisna və ya qeyri mənasında” mənasındadır. Bu kimi sözlər marifə ismə izafə edildikdə marifə olmurlar. Buna görə belə demək caizdir;

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ غَبْرِكَ

“Səndən başqa olan bir adama rast gəldim” və ya,

مِثْلِكَ

“sənin kimisinə” və ya,

شِبْهِكَ

“sənin oxşarına” kimi.

Lakin bu ifadələrdə; muzafın mevsufu, muzafın ileyhdən fərqli olub məşhur bir ad olarsa, marifə olur, misalı belədir;

أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لاَ الضَّالِّينَ

“Nimet verdiklərinin, qəzəb olunanların və azanların deyil” ifadəsində غَيْرِ sözü اَلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ cümləsinin sifətidir.

Başqa bir misal sənin bu sözündə olduğu kimidir;

عَلَيْكَ بِالْحَرَكَةِ غَيْرِ السُّكُونِ

“Sənə hərəkət lazımdır, sakitlik deyil” kimi.

Və ya bu ifadələr; muzafın mevsufu, muzafun ileyhe bərabər olub oxşarlıqda məşhur olarsa, bu ifadələr izafətlə marifə olurlar, misalı;

صَاحِبُ الشُّجَاعِ مِثْلَ الْجَوَادِ

“Şücaət sahibi, səxavət sahibi kimidir” kimi,

عَلَيْكَ بِأَكْلِ الدِّبْسِ شِبْهِ الْعَسَلِ

“Sənə, pekmezi bal kimi yemək lazımdır” kimi.

Bəzən muzaf hazf olunur və muzafun ileyh onun yerinə keçir, misalı;

وَ اسْئَلِ الْقَرْيَةَ

“Kəndə soruş” kimi. Burada hazf olunan muzaf أَهْلَ sözüdür, ifadənin əsli;

إِسْئَلْ أَهْلَ الْقَرْيَةِ”

“Kənd sakinlərinə soruş” şəklindədir.