b. Ləfzi izafət

اَلْإِضَافَةُ اللَّفْظِيَّةُ

وَ اللَّفْظِيَّةُ؛ وَ هِيَ إِضَافَةُ اسْمِ الْفَاعِلِ إِلَى مَعْمَولِهَا، نَحْوُ؛ عَمْرٌو ضَارِبُ زَيْدٍ، وَ الصَّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ إِلَى فَاعِلِهَا، نَحْوُ؛ زَيْدٌ حَسَنُ الْوَجْهِ، زَيْدٌ شَدِيدُ الْقُوَّةِ، زَيْدٌ صَعْبُ الْفِكْرِ. وَ إِضَافَةُ اسْمِ الْمَفْعُولِ إِلَى مَفْعُولِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، نَحْوُ؛ زَيْدٌ مُؤَدَّبُ الْخُدَّامِ

وَ اللَّفْظِيَّةُ və ləfzî izafəyə gəldikdə; وَ هِيَ və o, إِضَافَةُ اسْمِ الْفَاعِلِ ism-i failin izafəsidir, إِلَى مَعْمَولِهَا mə'mulünə, نَحْوُ misalı belədir; عَمْرٌو ضَارِبُ زَيْدٍ “Zeydin döyən Amr’dır & Amr, Zeydin döyənidir” kimi. وَ الصَّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ və sifət-i müşəbbəhin izafəsidir, إِلَى فَاعِلِهَا failinə, نَحْوُ misalı belədir; زَيْدٌ حَسَنُ الْوَجْهِ “Zeyd, üzü gözəl olandır” və زَيْدٌ شَدِيدُ الْقُوَّةِ “Zeyd, qüvvəsi güclü olandır” və زَيْدٌ صَعْبُ الْفِكْرِ “Zeyd, fikri çətin olandır” kimi. Və yenə ləfzî izafət, وَ إِضَافَةُ اسْمِ الْمَفْعُولِ ism-i mefulün izafəsidir, إِلَى مَفْعُولِ bir mefulə, elə meful ki; مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ faili adlandırılmayan mefulə ki ona da naib-i fail deyilir, نَحْوُ misalı belədir; زَيْدٌ مُؤَدَّبُ الْخُدَّامِ “Zeyd, qulları tərbiyəli olandır” kimi.

Ləfzî İzafət

Ləfzî izafət, ism-i failin mə'mulünə olan izafəsidir, misalı;

عَمْرٌو ضَارِبُ زَيْدٍ

“Zeydin döyən Amr’dır & Amr, Zeydin döyənidir” tərkibində ism-i fail ləfzı ضَارِبُ ləfzıdır və mə'mulu olan, yəni üzərində əməl etdiyi ləfz olan زَيْدٍ ləfzına əməl etdiyi üçün ləfzî izafət söz mövzusudur. Normalda tənvin ilə ضَارِبٌ olan ləfz muzaf olunca, yəni izafətə girəndə tənvin düşür. Çünki muzaf olan ləfz tənvinli ola bilməz.

Ləfzî izafət, sifət-i müşəbbəhin failinə olan izafəsidir, misalları;

زَيْدٌ حَسَنُ الْوَجْهِ

“Zeyd, üzü gözəl olandır” və,

زَيْدٌ شَدِيدُ الْقُوَّةِ

“Zeyd, qüvvəsi güclü olandır” və,

زَيْدٌ صَعْبُ الْفِكْرِ

“Zeyd, düşüncəsi iti olandır” kimi. Bu tərkiblərdə حَسَنٌ və شَدِيدٌ və صَعْبٌ sözləri sifət-i müşebbehədir və izafəyə daxil olduqda tenvinləri düşür. Buradakı izafətlərin təqdirləri;

زَيْدٌ حَسَنٌ وَجْهُهُ

زَيْدٌ شَدِيدٌ قُوَّتُهُ

زَيْدٌ صَعْبٌ فِكْرُهُ

şəklindədir. İzafədə tenvinlər düşdüyü kimi, muzafun ileyhlərdən də yüngüllük üçün zamirlər düşür. Sifət-i müşebbehə olan حَسَنٌ və شَدِيدٌ və صَعْبٌ sözləri feylləri olan وَجْه və قُوَّة və فِكْر sözlərinə izafə edilmişdir. Bu misallarda زَيْدٌ sözü mübtəda rolundadır.

Lafzi izafə, ism-i məfulun, feyli adlandırılmayan bir məfula, yəni naib-i feylə izafəsidir, misalı;

زَيْدٌ مُؤَدَّبُ الْخُدَّامِ

“Zeyd, xidmətçiləri tərbiyəli olandır” tərkibində زَيْدٌ sözü mübtəda, مُؤَدَّبُ sözü mübtədanın xəbəri olub ism-i məfuldur və izafədən dolayı tenvini düşür, الْخُدَّامِ sözü isə ism-i məful olan مُؤَدَّبُ sözünün muzafun ileyhi rolundadır.