Müfərrəğ müstəsna

الْمُسْتَثْنَى الْمُفَرَّغُ

وَ يُعْرَبُ الْمُسْتَثْنَى عَلَى حَسَبِ الْعَوَامِلِ إِذَا كَانَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ غَيْرَ مَذْكُورٍ فِي كَلاَمٍ غَيْرِ مُوجَبٍ وَ يُسَمَّى الْمُسْتَثْنَى مُفَرَّغًا، نَحْوُ؛ مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدٌ وَ مَا رَأَيْتُ إِلاَّ زَيْدًا وَ مَا مَرَرْتُ إِلاَّ بِزَيْدٍ

وَ يُعْرَبُ الْمُسْتَثْنَى və müstəsna amillərə görə irablanır, عَلَى حَسَبِ الْعَوَامِلِ amillərə görə, إِذَا كَانَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ əgər müstəsna minh olarsa, غَيْرَ مَذْكُورٍ zikr edilməmiş, فِي كَلاَمٍ غَيْرِ مُوجَبٍ mənfi bir kəlamda, وَ يُسَمَّى الْمُسْتَثْنَى belə müstəsna adlandırılır, مُفَرَّغًا mufarrağ olaraq, نَحْوُ misalı belədir; مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدٌ “Mənə Zeyd istisna olmaqla heç kim gəlmədi” və مَا رَأَيْتُ إِلاَّ زَيْدًا “Zeyd istisna olmaqla heç kimi görmədim” və مَا مَرَرْتُ إِلاَّ بِزَيْدٍ “Zeyd istisna olmaqla heç kimə rast gəlmədim” kimi.

Müstəsna-i Mufarrağ

Müstəsna amillərə görə irablanır. Əgər müstəsna minh zikr edilməmişdirsə və kəlam da mənfi bir kəlamdırsa, bu halda həmin kəlamdakı müstəsnaya müstəsna-i mufarrağ deyilir, misalları;

مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدٌ

“Mənə Zeyd istisna olmaqla heç kim gəlmədi” və,

مَا رَأَيْتُ إِلاَّ زَيْدًا

“Zeyd istisna olmaqla heç kimi görmədim” və,

مَا مَرَرْتُ إِلاَّ بِزَيْدٍ

“Zeyd istisna olmaqla heç kimə rast gəlmədim” kimi.

Sırasıyla müstəsna birinci misalda fail, ikinci misalda meful və üçüncü misalda isə hərfi-cər ilə mecrurdur. Göründüyü kimi kəlamlar mənfidir və müstəsna minh-lər də zikr edilməmişdir.