Müstəsnanın nəsbinin vacib olduğu yerlər

اَلْمُسْتَثْنَى الْمَنْصُوبُ

وَ هُوَ مَنْصُوبٌ وُجُوبًا إِذَا كَانَ بَعْدَ إِلاَّ غَيْرِ صِفَةِ بَعْدَ كَلاَمٍ مُوجَبٍ، نَحْوُ؛ جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا. وَ كَذَا يُنْصَبُ إِذَا كَانَ مُقَدَّمًا عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ، نَحْوُ؛ مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا أَحَدٌ. وَ الْمُسْتَثْنَى الْمُنْقَطِعُ، نَحْوُ؛ مَا جَاءِنِي الْقَوْمُ إِلاَّ حِمَارًا. وَ كَذَا يُنْصَبُ إِذَا كَانَ الْمُسْتَثْنَى بَعْدَ خَلاَ وَ عَدَا وَ مَا خَلاَ وَ مَا عَدَا وَ لَيْسَ وَ لاَ يَكُونُ

وَ هُوَ مَنْصُوبٌ və müstəsna mənsubdur, وُجُوبًا vacib olaraq, إِذَا كَانَ olduğu zaman, بَعْدَ إِلاَّ illâ’dan sonra ki o illâ, غَيْرِ صِفَةِ sifət mənasında olmayan, بَعْدَ كَلاَمٍ مُوجَبٍ müsbət (nəfy, nəhy, istifham olmadan) kəlamdan sonra, نَحْوُ misalı belədir; جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا "Bana tayfa gəldi, ancaq Zeyd istisna, yəni Zeyd gəlmədi" kimi. وَ كَذَا يُنْصَبُ eyni şəkildə müstəsna mənsub olur, إِذَا كَانَ مُقَدَّمًا qabağa çəkilərsə, عَلَى الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ müstəsna minh’in önünə, yəni müstəsna minh olan söz müstəsna olan sözdən sonra gələrsə, نَحْوُ misalı belədir; مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا أَحَدٌ "Bana heç kim gəlmədi, ancaq Zeyd gəldi" kimi. Müstəsnanın mənsub olduğu başqa bir yer isə وَ الْمُسْتَثْنَى الْمُنْقَطِعُ müstəsna-i munkatı’ olduğu yerdir, نَحْوُ misalı belədir; مَا جَاءِنِي الْقَوْمُ إِلاَّ حِمَارًا "Bana tayfa gəlmədi, ancaq eşşək gəldi" kimi. وَ كَذَا يُنْصَبُ eyni şəkildə müstəsna mənsub olur, إِذَا كَانَ الْمُسْتَثْنَى müstəsna olduğu zaman, بَعْدَ sonrasında; خَلاَ "xaric" və عَدَا "xaric" və مَا خَلاَ "xaricində" və مَا عَدَا "xaricində" və لَيْسَ "deyil" və لاَ يَكُونُ "olmaz, deyil" kimi sözlərdən sonra

Müstəsnanın Mənsub Olmasının Vacib Olduğu Yerlər

Müstəsnanın mənsub edilməsinin vacib olduğu yerlər;

*Müstəsna, müsbət yəni olumlu bir kəlamda sifət olan غَيْرْ "xaric" mənasında olmayan illâ’dan sonra gələrsə mənsub olur, misalı belədir;

جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ زَيْدًا

"Bana tayfa gəldi, ancaq Zeyd istisna, yəni Zeyd gəlmədi" kimi. Bu tərkibdə جَاءَنِي sözü feil+məful, الْقَوْمُ sözü fail mövqeyində olan müstəsna minh’dır, إِلاَّ sifət olan qeyr mənasında olmayan istisna edatıdır, زَيْدًا sözü isə müstəsna-i muttasıldır və bu tərkib müsbət bir kəlamda olduğu üçün زَيْدًا sözünün mənsubu vacibdir.

*Müstəsna'nın müstəsna minhə təqdim olunduğu, yəni müstəsna minh'in müstəsna'dan sonra gəldiyi yerlərdə müstəsna'nın nəsbi vacibdir, misalı;

مَا جَاءَنِي إِلاَّ زَيْدًا أَحَدٌ

"Bana heç kim gəlmədi, ancaq Zeyd gəldi" kimi. Tərkibində مَا ma-i nahiye, جَاءَنِي feil+məful, إِلاَّ sifət olan qeyri mənasında olmayan istisna edatıdır, زَيْدًا ləfzı müstəsnadır, أَحَدٌ ləfzı isə müstəsna minh'dir. Hal-hazırda müstəsna minh müstəsna'dan sonra gəlmişdir və bu halda müstəsna'nın nəsbi vacibdir.

*Müstəsna, müstəsna-i munkatı' olaraq gəldiyi zaman nəsbi vacibdir, misalı;

مَا جَاءِنِي الْقَوْمُ إِلاَّ حِمَارًا

"Bana tayfa gəlmədi, ancaq eşşək gəldi" kimi. Tərkibində مَا ma-i nahiye, جَاءَنِي feil+məful, الْقَوْمُ ləfzı fail və eyni zamanda müstəsna minh'dir, إِلاَّ sifət olan qeyri mənasında olmayan istisna edatıdır, حِمَارًا ləfzı isə müstəsna minh cinsindən olmadığı üçün müstəsna-i munkatı'dır. Qayda üzrə də nəsbi vacibdir.

*Əgər müstəsna olan ləfz, خَلاَ və عَدَا və مَا خَلاَ və مَا عَدَا kimi ləfzlərdən sonra gəlirsə nəsbi vacibdir, misalları;

جَاءَنِي الْقَوْمُ خَلاَ زَيْدًا

جَاءَنِي الْقَوْمُ عَدَا زَيْدًا

"Tayfa gəldi, ancaq Zeyd istisna" kimi. Burada خَلاَ və عَدَا edatları جَاوَزَ "keçdi" mənasındadır. Yəni tayfa gəlmək məsələsində Zeyd'i keçdi, tayfa gəldi, ancaq Zeyd gəlmədi kimi. خَلاَ və عَدَا ləfzləri əgər hərf-i cər olsaydı müstəsna məcrur olardı, lakin feil olaraq gəldikləri üçün failəri müstətir bir zamir olub زَيْدًا ləfzı isə məfulləridir.

جَاءَنِي الْقَوْمُ مَا عَدَا زَيْدًا

جَاءَنِي الْقَوْمُ مَا خَلاَ زَيْدًا

"Zeyd istisna olmaqla tayfa mənə gəldi" kimi. Bu tərkiblərdəki مَا ma-i masdariyyə olub, ardından gələn خَلاَ və عَدَا ləfzlər masdar təvilindədirlər.