Münqəti müstəsna

 اَلْمُسْتَثْنَى الْمُنْقَطِعُ

وَ الْمُنْقَطِعُ؛ هُوَ الْمَذْكُورُ بَعْدَ إِلاَّ وَ أَخَوَاتِهَا غَيْرَ مُخْرَجٍ مِنَ الْمُتَعَدَّدِ، نَحْوُ؛ مَا جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ حِمَارًا

وَ الْمُنْقَطِعُ munkatı’ olan müstesnaya gəldikdə; هُوَ الْمَذْكُورُ zikr olunan şeydir, بَعْدَ إِلاَّ illâ-dan sonra, وَ أَخَوَاتِهَا və onun oxşarlarından, غَيْرَ مُخْرَجٍ çıxarılmayan, مِنَ الْمُتَعَدَّدِ çoxluqdan, misalı belədir; مَا جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ حِمَارًا "Bana tayfa gəlmədi, ancaq eşşək istisna – yəni eşşək gəldi –" kimidir.

Müstesna-i Munkatı’

İstisna hərfi olan illâ və onun oxşarlarından sonra gələn və bir neçə olan bir topluluqdan çıxarılmayan isimlərə müstesna-i munkatı’ deyilir, misalı;

مَا جَاءَنِي الْقَوْمُ إِلاَّ حِمَارًا

"Bana tayfa gəlmədi, ancaq eşşək istisna – yəni eşşək gəldi –" kimidir. Bu tərkibdə illâ sözü istisna edatıdır, ondan sonra gələn حِمَارًا sözü müstesnadır və اَلْقَوْمُ sözü isə müstesna minh-dir. Müstesna-i munkatı’ adlandırılmasının səbəbi, istisna olunan ilə istisna edilən, yəni müstesna və müstesna minh arasında əlaqənin olmamasıdır. Qısası, müstesna-i munkatı’ adlandırılan tərkiblərdə müstesna olan söz, müstesna minh-in bir hissəsi ola bilməz. Tayfa gəlmədi, ancaq eşşək gəldi dedikdə, eşşək tayfanın hissəsi deyil, yəni tayfa dedikdə insanlar nəzərdə tutulur. Eşşək isə bu növdən olmadığı üçün munkatı’ "arasında əlaqə kəsilmiş" müstesna adlanır. Əvvəlki dərsdə verilən muttasıl "bağlı, bitişik" müstesnada isə tam əksi var. Müstesna, müstesna minh-in bir üzvüdür. Adam gəldi, ancaq Zeyd gəlmədi dedikdə, müstesna olan Zeyd, müstesna minh olan Adam sözünün növündəndir. Buna görə də buna muttasıl müstesna deyilmişdir.