Mehmuz Feillerdəki Hazf Prosesi
Üçüncü hal belə olur: Əgər həmzə hərəkətli və ondan əvvəlki hərf isə sükunlu olarsa. Lakin əvvəlcə həmzə yumşaldılır, çünki onun quruluşu yumşaqdır və sükunlu hərfə yaxın olduğu üçün. Sonra həmzə silinir, çünki iki sükunlu hərf bir yerə toplanır. Sonra həmzənin hərəkəsi ondan əvvəlki hərfə verilir, əgər ondan əvvəlki hərf sağlam bir hərf, ya vav, ya da ya (əsli və ya əlavə mənalı) olarsa. Məsələn: 'مسلة' və 'ملك' sözlərinin əsli 'مسئلة' və 'ملأك'dır. 'ملأك' sözü 'الأولكة'dan gəlir və bu da 'risalət' (göndərmək, məktub) deməkdir. 'مسئلة' sözündə həmzənin hərəkəsini əvvəlki hərfə veririk və söz 'مسئلة' olur, sonra həmzə silinir və söz 'مسلة' olur. Eyni şəkildə 'ملأك' sözünün əsli 'الأولكة'dan olduğu üçün 'مألك' şəklindədir və həmzə ilə lam yer dəyişib 'ملأك' olmuşdur. Həmzənin hərəkəsi əvvəlki hərfə verilib silindikdə 'ملك' olur. Həmzə hərəkətli, əvvəlki hərf sükunlu olarsa, həmzənin hərəkəsi ona verilib həmzə silinir. 'اسئل' (sor) əmri bu qayda ilə 'سل' kimi də tələffüz olunur. Bir misal daha: 'الحمر' (qırmızı) sözünün əsli 'الأحمر' idi, həmzənin hərəkəsi əvvəlki lam hərfinə verilib, söz tələffüzdə asan olsun deyə həmzə silindi. 'الحمر' sözünü 'لحمر' demək də caizdir, çünki elif lam hərfinin sükunlu olması üçün gətirilmişdir, lam hərəkəli olunca ona ehtiyac qalmır və söz 'لحمر' kimi tələffüz olunur. Bu səbəbdən elif çıxarılır. 'الحمر' kimi tələffüz etmək də caizdir, çünki lam hərfinin hərəkəsi arizi (əsli deyil) olduğu üçün. 'جیل' (sırtlan) sözünün əsli 'جیئل', 'جوابة' (geniş kənd) sözünün əsli 'جوئبة', 'ابویوب' (Eyyubun atası) sözünün əsli 'ابو ایوب', və 'وبتغی مره' (onun əmrinə uy) sözünün əsli 'ابتغی امره' şəklindədir. Həmzənin hərəkəsini bu misallarda illet hərflərinə vermək caizdir, çünki həmzə güclüdür və hərəkə arizi olduğu üçün.
İkinci hal: Birincisi olur, həmzə hərəkətli və ondan əvvəlki hərf sükunlu olarsa (bu halda yüngüllük üçün hazif əməli edilir), lakin əvvəlcə həmzədə yumşaltma əməli edilir, çünki quruluşu yumşaqdır və sükunlu hərfə yaxın olduğu üçün. Sonra həmzə silinir, çünki iki sükunlu hərf bir yerə toplanır. Sonra hərəkəsi ondan əvvəlki hərfə verilir, əgər ondan əvvəlki hərf sağlam bir hərf, ya vav, ya da ya (əsli və ya əlavə mənalı) olarsa. Məsələn: 'مسلة' (sorulan şey) və 'ملك' sözlərinin əsli 'مسئلة' və 'ملأك'dır. 'ملأك' sözü 'الأولكة'dan gəlir və bu da 'risalət' (göndərmək, məktub) deməkdir. 'مسئلة' sözündə həmzənin hərəkəsini əvvəlki hərfə veririk və söz 'مسئلة' olur, sonra həmzə silinir və söz 'مسلة' olur. Eyni şəkildə 'ملأك' sözünün əsli 'الأولكة'dan olduğu üçün 'مألك' şəklindədir və həmzə ilə lam yer dəyişib 'ملأك' olmuşdur. Həmzənin hərəkəsi əvvəlki hərfə verilib silindikdə 'ملك' olur. Həmzə hərəkətli, əvvəlki hərf sükunlu olarsa, həmzənin hərəkəsi ona verilib həmzə silinir. 'اسئل' (sor) əmri bu qayda ilə 'سل' kimi də tələffüz olunur. Bir misal daha: 'الحمر' (qırmızı) sözünün əsli 'الأحمر' idi, həmzənin hərəkəsi əvvəlki lam hərfinə verilib, söz tələffüzdə asan olsun deyə həmzə silindi. 'الحمر' sözünü 'لحمر' demək də caizdir, çünki elif lam hərfinin sükunlu olması üçün gətirilmişdir, lam hərəkəli olunca ona ehtiyac qalmır və söz 'لحمر' kimi tələffüz olunur. Bu səbəbdən elif çıxarılır. 'الحمر' kimi tələffüz etmək də caizdir, çünki lam hərfinin hərəkəsi arizi (əsli deyil) olduğu üçün. 'جیل' (sırtlan) sözünün əsli 'جیئل', 'جوابة' (geniş kənd) sözünün əsli 'جوئبة', 'ابویوب' (Eyyubun atası) sözünün əsli 'ابو ایوب', və 'وبتغی مره' (onun əmrinə uy) sözünün əsli 'ابتغی امره' şəklindədir. Həmzənin hərəkəsini bu misallarda illet hərflərinə vermək caizdir, çünki həmzə güclüdür və hərəkə arizi olduğu üçün.
Mətnin Ümumi Mənası: Həmzəli fellərdə təhfifin üçüncü forması hazfdir. Əgər həmzə hərəkəli və ondan əvvəlki hərf isə sükunlu olarsa, o zaman həmin kəlmədə yüngüllük olsun deyə hazf əməli aparılır. Əvvəlcə quruluşuna görə yüngül olan həmzə, sükunlu hərfə yaxınlığı səbəbindən təlvin edilir. Həmzə sükunlu olduqda, ondan əvvəlki sükunlu hərflə birlikdə iltiqa-i sakineyn yaranır. Bu halda həmzə hazf edilir və hərəkəsi ondan əvvəlki hərfə verilir. Həmzənin ondan əvvəlki hərfi istər sağlam bir hərf olsun, istərsə də mənaya görə gəlmiş əsas və ya əlavə olan vav və ya ya olsun, fərq etməz, həmzənin hərəkəsi həmin hərfə ötürülür.
Həmzə hərəkəli, ondan əvvəlki hərf sükunlu olarsa, həmzənin hərəkəsi ondan əvvəlki hərfə verilir və həmzə yüngüllük üçün hazf edilir. Misallar:
مَسَلَةٌ "məsələ, soruşulan şey" kəlməsinin əsli; مَسْئَلَةٌ və ya مَسْأَلَةٌ şəklindədir, burada hərəkəli həmzə, sükunlu olan ondan əvvəlki hərfə hərəkəsini verir və sonra hazf edilir.
مَلَكٌ "məktub, risalə" kəlməsinin əsli مَأْلَكٌ şəklindədir. Qaydaya uyğun olmaq üçün həmzə ilə lam hərfi yer dəyişir və kəlmə مَلْأَكٌ olur. مَلْأَكٌ kəlməsi اَلْأُولُكَةٌ kəlməsindən törəmişdir və "göndərmək" mənasındadır. مَلْأَكٌ kəlməsində hərəkəli həmzə hərəkəsini sükunlu olan ondan əvvəlki hərfə verir və hazf edilir. Beləliklə kəlmə مَلَكٌ olur.
اَلَحْمَرُ "qırmızı" kəlməsinin əsli اَلْأَحْمَرُ şəklindədir. Bu kəlmənin لَحْمَرُ şəklində tələffüzü də caizdir. Çünki elif lam hərfinin sükunlu olmasına görə vardır və lam hərfi hərəkəli olunca o da hazf edilir. Bu kəlmə اَلَحْمَرُ şəklində də tələffüz edilir, çünki lam hərfinin hərəkəsi arizidir.
جَيَلٌ "çöl sırtlanı" əsli جَيْئَلٌ və جَوَبَةٌ "geniş kənd" əsli جَوْئَبَةٌ və أَبُوَيُّوبَ "Eyubun atası" əsli أَبُو أَيُّوبَ və وَ بْتَغِيَ مْرَهُ "və onun (mz) əmrinə uy (ms)" əsli وَ ابْتَغِي أَمْرَهُ şəklindədir.
| Son Hali | Əsli |
| جَيَلٌ | جَيْئَلٌ |
| جَوَبَةٌ | جَوْئَبَةٌ |
| أَبُوَيُّوبَ | أَبُو أَيُّوبَ |
| وَ بْتَغِيَ مْرَهُ | وَ ابْتَغِي أَمْرَهُ |
Bu dörd kəlmədə həmzənin hərəkəsinin ilətli hərfə verilməsi caizdir. Bunun səbəbi həmzənin güclü olması və hərəkəsinin arizi olmasıdır.