Mehmuz Feillerdəki Beyne Beyne Prosesi

İkinci hal belə olur; əgər həmzə hərəkətli olsa və ondan əvvəlki hərəkətli olsa, onda həmzə öz güclü təbiəti ilə sabit qalır, misal üçün: سَأَلَ (soruşdu), لَؤُمَ (uğursuz oldu, xəsis oldu, qınadı), سُئِلَ (soruldu) kimi. Lakin əgər həmzə fətalı olsa və ondan əvvəlki hərəkə kəsra və ya damma olsa, bu fətalı həmzə vav və ya ya hərfinə çevrilir, misal üçün: مِيَرٌ (azıqlar, yeməklər) – bu söz مِيرَةٌ sözünün cəmidir və əsli مِئَرٌ idi; جُوَنٌ (təpəciklər, ətir qabı) – bu söz جُونَةٌ sözünün cəmidir və əsli جُئَنٌ idi. مِئَرٌ və جُئَنٌ sözlərində həmzə fətalı, ondan əvvəlki dammalı və ya kəsralı olduğu üçün həmzə əvvəlki hərəkəyə uyğun olaraq ya və vav hərfinə çevrilmişdir. Çünki fətə (həmzənin fətəsi) telyində (yumşalma prosesində) sükun kimidir, ona görə də sükunda olduğu kimi çevrilir. Əgər soruşulsa: Niyə سَأَلَ (soruşdu) sözündə həmzə çevrilmir, həmzəsi fətalı və zəifdir? Cavab veririk: Onun fətəsi əvvəlki fətə ilə güclənmişdir. لاَ هَنَاكَ الْمَرْتَعُ (orada otlaq yoxdur) kimi nümunə isə istisnadır.

İkinci hal birincisi; olur, həmzə olduğu zaman, hərəkəli, və ondan əvvəlki də hərəkəli isə, onda həmzə sabit qalır, gücü ilə, təbiətinin, quruluşunun, misalı belədir: سَأَلَ "soruşdu", لَؤُمَ "uğursuz oldu, xəsis oldu, qınadı", سُئِلَ "soruldu" kimi. Lakin bu hal fərqlidir; əgər həmzə fətalı olsa, və ondan əvvəlki kəsralı və ya dammalı olsa, o fətalı həmzə vav və ya ya hərfinə çevrilir, misalları belədir: مِيَرٌ "azıqlar, yeməklər" – bu söz مِيرَةٌ sözünün cəmidir və əsli مِئَرٌ idi; جُوَنٌ "təpəciklər, ətir qabı" – bu söz جُونَةٌ sözünün cəmidir və əsli جُئَنٌ idi. مِئَرٌ və جُئَنٌ sözlərində həmzə fətalı, ondan əvvəlki dammalı və ya kəsralı olduğu üçün həmzə əvvəlki hərəkəyə uyğun olaraq ya və vav hərfinə çevrilmişdir. Çünki fətə sükun kimidir, telyində (yumşalma prosesində), ona görə də sükunda olduğu kimi çevrilir. Əgər soruşulsa: Niyə سَأَلَ sözündə həmzə çevrilmir, həmzəsi fətalı və zəifdir? Cavab veririk: Onun fətəsi əvvəlki fətə ilə güclənmişdir. لاَ هَنَاكَ الْمَرْتَعُ (orada otlaq yoxdur) kimi nümunə isə istisnadır.

emzesi də, مَفْتُوحَةٌ ضَعِيفَةٌ fətxalı və zəif bir hemzə, قُلْنَا biz deyirik ki; فَتْحَتُهُ bu sə’ələ feilinin hemzəsinin fətxası, صَارَتْ قَوِيَّةً güclü olmuşdur, بِفَتْحَةِ مَا قَبْلَهَا ma qablinin (sin hərfinin) fətxası ilə, وَ نَحْوُ və misalı belədir; لاَ هَنَاكَ الْمَرْتَعُ "otlaq yeri sənə afiyət olmasın, ləzzətli olmasın" tərkibindəki هَنَاكَ (mz) və ya هَنَاكِ (ms) ifadəsi, شَاذٌّ şazdır. Metnin Ümumi Mənası: İkincisi, Əgər hemzə hərəkəli və ma qabli də hərəkəli olarsa, quruluşunun gücü səbəbilə hemzə sabit qalır, misalı; سَأَلَ və لَؤُمَ və سُئِلَ feilində olduğu kimi. Lakin hemzə fətxalı və ma qabli də kəsrəli və ya damməli olarsa, bu halda hemzə vav və ya ya hərfinə çevrilir, misalı; əsli مِئَرٌ olan ifadənin مِيَرٌ olması və جُئَنٌ olan ifadənin جُوَنٌ olması kimi. Çünki مِئَرٌ və جُئَنٌ ifadələrindəki hemzənin fətxası sükun kimidir. Yəni بِئْرٌ və لُوْمٌ və رَأْسٌ ifadələrindəki sakin hemzələr necə ma qabillərinin hərəkəsinə uyğun olaraq بِيرٌ və لُومٌ və رَاسٌ olursa, مِئَرٌ və جُئَنٌ ifadələrindəki fətxalı hemzələr də ma qabillərinin hərəkə növünə uyğun olan ya və vav hərfinə çevrilib مِيَرٌ və جُوَنٌ olurlar. Hemzələr sakin ikən qalb əməli necədirsə, hemzələr fətxalı ikən də elədir. Lakin biri desə ki, سَأَلَ feilindəki kimi hemzə fətxalı və zəif, ma qabli də fətxalı ikən niyə bu fətxalı hemzə elif hərfinə çevrilmir? Biz bu suala belə cavab veririk; سَأَلَ feilinin hemzəsinin fətxası, ma qabildəki hərfin fətxası sayəsində güclü olmuşdur, artıq zəif deyil. Buna görə elif olmur. Amma لاَ هَنَاكَ الْمَرْتَعُ "Sənə otlaq afiyət olmasın" tərkibində müzekker müxatəb üçün هَنَاكَ və müənnəs müxatəb üçün هَنَاكِ ifadəsində hemzə elif olmuşdur. Çünki هَنَاكَ və ya هَنَاكِ ifadəsinin əsli هَنَأَكَ və ya هَنَأَكِ şəklində olub sanki سَأَلَ kimidir. Məhz bu هَنَأَ ifadəsindəki fətxalı hemzənin elif olması qayda xaricidir.