Mümteni İdqam

وَ الثَّالِثُ؛ İki hərfin yanaşı gəlməsinin üçüncü halı; أَنْ يَكُونَ الثَّانِي سَاكِنًا ikinci hərfin səkin olmasıdır, فَالْإِدْغَامُ فِيهِ bu halda həmin kəlimədə idğam; مُمْتَنِعٌ yəni mümkün deyil, qadağandır, لِعَدَمِ شَرْطِ الْإِدْغَامِ idğam şərtinin olmaması səbəbindən, وَ هُوَ həmin şərt də; تَحَرُّكُ الثَّانِ ikinci hərfin hərəkəli olmasıdır. وَ قِيلَ bir fikrə görə; لاَ بُدَّ mütləqdir, مِنْ تَسْكِينِ الْأَوَّلِ birinci hərfin səkin olması, فَيَجْتَمِعُ bu halda birləşir, سَاكِنَانِ iki səkin, فَتَفِرُّ beləliklə bir çıxılmaz vəziyyətdən qaçırsan, مِنْ وَرْطَةٍ və başqa bir çıxılmaz vəziyyətə düşürsən. وَ قِيلَ; başqa bir fikrə görə; لِوُجُودِ الْخِفَّةِ səkinliklə birlikdə yüngüllük mövcuddur, بِالسَّاكِنِ səkinliklə, مَعَ عَدَمِ شَرْطِ الْإِدْغَامِ idğam şərtinin olmaması ilə birlikdə, وَ لَكِنْ جَوَّزُوا الْحَذْفَ lakin bəzi yerlərdə hazfə icazə veriblər, caiz görüblər; فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ bəzi yerlərdə, نَظَرًا nəzərə alaraq; إِلَى احْتِمَاعِ الْمُتَجَانِسَيْنِ eyni cinsdən olan iki hərfin bir araya gəlməsi, نَحْوُ misal olaraq; ظَلْتُ "Kölgə saldım" kimi.

وَ الثَّالِثُ iki hərfin yanaşı gəlməsinin üçüncü halı; أَنْ يَكُونَ الثَّانِي سَاكِنًا ikinci hərfin səkin olmasıdır, فَالْإِدْغَامُ فِيهِ bu halda həmin kəlimədə idğam; مُمْتَنِعٌ yəni mümkün deyil, qadağandır, لِعَدَمِ شَرْطِ الْإِدْغَامِ idğam şərtinin olmaması səbəbindən, وَ هُوَ həmin şərt də; تَحَرُّكُ الثَّانِ ikinci hərfin hərəkəli olmasıdır. وَ قِيلَ bir fikrə görə; لاَ بُدَّ mütləqdir, مِنْ تَسْكِينِ الْأَوَّلِ birinci hərfin səkin olması, فَيَجْتَمِعُ bu halda birləşir, سَاكِنَانِ iki səkin, فَتَفِرُّ beləliklə bir çıxılmaz vəziyyətdən qaçırsan, مِنْ وَرْطَةٍ və başqa bir çıxılmaz vəziyyətə düşürsən. وَ قِيلَ; başqa bir fikrə görə; لِوُجُودِ الْخِفَّةِ səkinliklə birlikdə yüngüllük mövcuddur, بِالسَّاكِنِ səkinliklə, مَعَ عَدَمِ شَرْطِ الْإِدْغَامِ idğam şərtinin olmaması ilə birlikdə, وَ لَكِنْ جَوَّزُوا الْحَذْفَ lakin bəzi yerlərdə hazfə icazə veriblər, caiz görüblər; فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ bəzi yerlərdə, نَظَرًا nəzərə alaraq; إِلَى احْتِمَاعِ الْمُتَجَانِسَيْنِ eyni cinsdən olan iki hərfin bir araya gəlməsi, نَحْوُ misal olaraq; ظَلْتُ "Kölgə saldım" kimi.

Mətnin Ümumi Mənası: İki hərfin yanaşı gəlməsinin üçüncü halı; ikinci hərfin səkin olmasıdır. Bu halda belə bir kəlimədə idğamı tələb edən şərt olmadığı üçün idğam mümkün deyil, yəni qadağandır. İdğamı tələb edən şərt ikinci hərfin hərəkəli olmasıdır. Bir fikrə görə birinci hərfin də səkin olması mütləqdir. Lakin belə bir vəziyyətdə bir çıxılmazdan qaçırsan, sonra başqa bir çıxılmaz vəziyyət yaranır. Başqa bir fikrə görə də idğamı tələb edən səbəb olmasa da, kəlimədə yüngüllük vardır.

Bəzi yerlərdə eyni cinsdən olan iki hərfin bir araya gəlməsi nəzərə alınaraq hazif əməli caiz görülmüşdür, misal olaraq; ظَلْتُ "Kölgə saldım" kimi. Əslində ظَلِلْتُ şəklindədir və ikinci lam hərfi səkin, birincisi hərəkəli olduğuna görə idğam caiz olmasa da hazif caiz olmuşdur. Birinci kəsrəli lam da hazif edilərək iki səkin lam qalmışdır. Sonra iki səkin lamdan biri hazif edildi və kəliməmiz ظَلْتُ oldu. Yaxud ظَلِلْتُ ikən birinci lamın kəsrəsi əvvəlki hərfə verildi və za hərfi kəsrəli oldu. Birinci lam hərəkəsini verəndə səkin oldu və ikinci lam ilə yenə iki səkin olaraq qaldılar. Daha sonra bu iki səkin lamdan biri hazif edildi və kəliməmiz ظِلْتُ oldu.