Vacib İdqam

Birinci; iki hərfin hərəkətli olması lazımdır, idqam onlarda vacib olur, yalnız ilhaklarda idqam vacib deyil, məsələn; Qərdədə kimi, ilhakın pozulmaması üçün, və elə vəzinlərdə ki, qarışıqlıq yaranır, məsələn: Səkək (Atın ayağındakı qüsur), Sürür (Sevinç), Cüdəd (Çizgi), Tələl (Yıkıntı, qalıntı) kimi sözlərdə, qarışmasın deyə, Sək (Hakim dəftəri), Sür (Yataklar), Cüd (Kuyu), Təl (Çisələmə) kimi sözlərlə. Və belə misallarda da qarışıqlıq yoxdur: Rədd (Redd etdi), Fərr (Qaçdı), Azz (Isırdı) kimi sözlərdə, çünki Rədd sözü, onun muzari forması olan Yərudd sözündən bilinir ki, əsli Rəddədir, çünki müdaaf feil, beşinci bab olan fəulə yəf'ulu-dan gəlmir. Fərr də həmçinin muzari forması Yəfirr-dən bilinir ki, əsli Fərrədir, çünki müdaaf feil fəilə yəf'ilu-dan gəlmir. Azz da həmçinin muzari forması Yəazz-dan bilinir ki, əsli Azzədir, çünki müdaaf feil fəələ yəf'əlu-dan gəlmir.

Birinci; idqam olunacaq iki hərfin olmasıdır, hərəkətli, onda yəni elə bir sözdə idqam vacib olur, yalnız idqam vacib olmur, ilhaklarda, misalı belədir; Qərdədə kimi, ilhak pozulmasın deyə, və vəzinlərdə, elə vəzinlər ki, qarışıqlığa səbəb olur, bu kimi sözlərdə; Səkək "Atın ayağındakı qüsur", Sürür "Sevinç", Cüdəd "Çizgi", Tələl "Yıkıntı, qalıntı" kimi sözlərdə, qarışmasın deyə, Sək "Hakim dəftəri", Sür "Yataklar", Cüd "Kuyu", Təl "Çisələmə" kimi sözlərlə. Və belə misallarda da qarışıqlıq yoxdur; Rədd "Redd etdi", Fərr "Qaçdı", Azz "Isırdı" kimi sözlərdə, çünki Rədd sözü, muzari forması olan Yərudd-dan bilinir ki, əsli Rəddədir, çünki müdaaf feil beşinci bab olan fəulə yəf'ulu-dan gəlmir. Fərr də həmçinin muzari forması Yəfirr-dən bilinir ki, əsli Fərrədir, çünki müdaaf feil fəilə yəf'ilu-dan gəlmir. Azz da həmçinin muzari forması Yəazz-dan bilinir ki, əsli Azzədir, çünki müdaaf feil fəələ yəf'əlu-dan gəlmir.

فَرَّ feilində də eyni hal müşahidə olunur; يُعْلَمُ مِنْ يَفِرُّ və bu فَرَّ feili يَفِرُّ feilindən bilinir, çünki mudaaf fiil, mazisi فَعِلَ və muzarisi يَفْعِلُ olan altıncı babdan gəlmir. عَضَّ feili də eyni şəkildə يَعَضُّ feilindən bilinir, çünki mudaaf fiil, mazisi فَعَلَ və muzarisi يَفْعَلُ olan üçüncü babdan gəlmir. Mudaaf fiil, əvvəlki dərslərdə deyildiyi kimi birinci, ikinci və dördüncü babdan gəlir. Çox az hallarda beşinci babdan da gələ bilər. Metnin Ümumi Mənası: İdğamın üç hissəsindən birincisi, idğam olunacaq iki hərfin də hərəkəli olmasıdır. Belə halda idğam vacib olduğuna görə buna vacib idğam deyilir. Lakin ilhaklarda, yəni bir sözə bir hərf əlavə edilərək əldə olunan bablarda, məsələn قَرْدَدَ və ya جَلْبَبَ kimi sözlərdə ilhak əməli idğam səbəbindən ləğv olunmasın deyə idğam edilmir. Bundan başqa, bəzi vəzinlərdə idğam başqa sözlərlə qarışmağa səbəb olacağı üçün idğam edilmir. Misallar: صَكَكٌ "Atın ayağındakı qüsur", سُرُرٌ "Sevinç", جُدَدٌ "Çizgi", طَلَلٌ "Yıkıntı, qalıntı" kimi sözlər صَكٌّ "Hakim dəftəri", سُرٌّ "Yataklar", جُدٌّ "Kuyu", طَلٌّ "Çisələmə" kimi sözlərlə qarışmasın deyə idğam edilmir. Bunlardan başqa, aşağıda verilən misallarda idğam olunsa da başqa sözlərlə qarışma baş vermir: رَّدَّ "Redd etdi" feili muzari olan يَرُدُّ feilindən bilinir, əsli رَدَدَ idi, çünki mudaaf fiil mazisi və muzarisi فَعُلَ يَفْعُلُ olan beşinci babdan gəlmir. Eyni şəkildə فَرَّ "Qaçdı" feili muzari olan يَفِرُّ sözündən bilinir, çünki mudaaf fiil mazisi və muzarisi فَعِلَ يَفْعِلُ olan altıncı babdan gəlmir. عَضَّ "Isırdı" feili də eyni şəkildə يَعَضُّ muzari feilindən bilinir, çünki mudaaf fiil mazisi və muzarisi فَعَلَ يَفْعَلُ olan üçüncü babdan gəlmir.