Doqquz səbəb vardır: اَلْعَلَمِيَّةُ - isimdə xüsusi ad olmaq, məsələn زَيْنَبَ (Zeynəb); التَّأْنِيثُ بِالتَّاءِ - ta ilə dişilik, məsələn طَلْحَةَ (Talha); الْوَصْفُ - sifət olmaq, məsələn أَحْمَرَ (Qırmızı); وَزْنُ الْفِعْلِ - fiil vəznində olmaq, məsələn أَحْمَدَ (Əhməd); الْعَدْلُ - ədalət, məsələn عُمَرَ (Ömər); الْجَمْعُ - cəm, məsələn مَسَاجِدَ (Məscidlər), مَصَابِيحَ (Lampalar); التَّرْكِيبُ - tərkib, məsələn مَعْدِي كَرِبَ (Mədi Kərib), بَعْلَبَكَّ (Baalbek); الْعُجْمَةُ - ərəb dilində olmayan sözlər, məsələn إِبْرَاهِيمَ (İbrahim); الْأَلِفُ وَ النُّونُ الْمُضَارِعَتَانِ - te’nis əlifi və nun, məsələn عِمْرَانَ (İmran), عُثْمَانَ (Osman). Əgər bir isimdə iki səbəb birləşərsə, o isim sarf edilməz. Həmçinin, əgər bir isimdə elə bir səbəb varsa ki, iki səbəb yerinə keçər, məsələn مَسَاجِدَ (Məscidlər), مَصَابِيحَ (Lampalar), حُبْلَى (Hamilə), بُشْرَى (Müjdə), حَمْرَاءَ (Qırmızı), صَفْرَاءَ (Sarı) və s. Amma üç hərfli, ortası səkin olan isimlər, məsələn نُوحٍ (Nuh), لُوطٍ (Lut), bu barədə iki fikir var: yüngüllüyə görə sarf edilir və ya iki səbəb olduğuna görə sarfdan məhrum edilir. Bütün xüsusi adlar sarfdan məhrumdur, lakin ad nekirə olarsa, adlıq xüsusiyyəti aradan qalxdığı üçün ad sarf edilir, məsələn رُبَّ سُعَادٍ (Çox Suadlar), رُبَّ إِسْمَاعِيلٍ (Çox İsmayıllar), رُبَّ عُمَرٍ (Çox Ömərlər). Bu, adlıq xüsusiyyəti sarfdan məhrum etməyə təsir edəndə belədir. Əgər adlıq xüsusiyyəti sarfdan məhrum etməyə təsir etmirsə, məsələn bir adamın adı مَسَاجِدَ (Məscidlər) və ya حَمْرَاءَ (Qırmızı) olarsa, onlar nekirə olsalar belə sarf edilməzlər.
Sarfdan Məhrum Olma Səbəbləri
Bir ismin sarfdan məhrum olma səbəbi doqquz dənədir. Bunlar:
اَلْعَلَمِيَّةُ
Adlıq (Alemiyyet)
زَيْنَبُ
زَيْدٌ
اَلتَّأْنِيثُ
Ta ilə dişilik (Ta-i Te'nis)
طَلْحَةُ
مُعَاوِيَةُ
Nə vaxt ki, bu doqquz səbəbdən ikisi bir isimdə birləşir, o halda həmin isim qeyri-münsarif olur. Əgər iki səbəb yerinə keçən bir səbəb olsa belə, bu yenə də belədir. Məsələn: مَسَاجِدُ “Məscidlər” və مَصَابِيحُ “Lampalar” və حُبْلَى “Hamilə” və بُشْرَى “Müjdə” və حَمْرَاءُ “Qırmızı” və صَفْرَاءُ “Sarı” kimi. Bu ifadələrdən مَسَاجِدُ və مَصَابِيحُ ifadələri formalarına görə müntehə cəm siqası olaraq qeyri-münsarifdirlər, bu əlamət onlara kifayətdir. حُبْلَى və بُشْرَى ifadələri elif-i məksura aldıqları üçün, حَمْرَاءُ və صَفْرَاءُ ifadələri isə elif-i məmduda aldıqları üçün qeyri-münsarifdirlər. Lakin isim üç hərfli və ortadakı hərfi sakitdirsə, münsarif olur, məsələn: نُوحٌ “Nuh” və لَوطٌ “Lut” kimi. Belə ifadələr üçün iki fikir var. Birincisi, yüngül ifadələr olduqları üçün münsarifdirlər. İkinci fikir isə, onlarda doqquz səbəbdən ikisi (Arapca olmadıqları üçün ucme, şəxs adı olduqları üçün alimiyyət) mövcud olduğu üçün qeyri-münsarifdirlər. Bütün alim isimlər adətən qeyri-münsarifdirlər, lakin nekirə halında münsarif olurlar. Çünki nekirə ilə alimiyyət aradan qalxır, yəni ortadan gedir. Məsələn: رُبَّ سُعَادٍ “Çoxlu Suadlar”, رُبَّ إِسْمَاعِيلٍ “Çoxlu İsmailər” və رُبَّ عُمَرٍ “Çoxlu Ömərlər” kimi. Buradakı سُعَادُ və إِسْمَاعِيلُ və عُمَرُ ifadələri yalnız nekirələrin başına gələn رُبَّ hərfi ilə nekirə edilmişdir. Artıq istənilən Suad, İsmail və Ömer olmuşlar ki, bu da onlardan alimiyyətin qalxdığını göstərir. Müəllifin “Nekirə halında adətən bütün alim isimlər münsarif olur” sözü alimiyyətin qeyri-münsariflikdə təsirli olduğu zamandadır. Çünki nekirə olmaq alimiyyəti aradan qaldırır. Lakin bir ifadənin qeyri-münsarif olmasında alimiyyət təsirli deyilsə, nekirə halında yenə də qeyri-münsarifliyini saxlayır. Məsələn, مَسَاجِدُ və حَمْرَاءُ kimi qeyri-münsarif ifadələrlə bir adam adlandırılsa belə, nekirə halında qeyri-münsarifdirlər. Çünki مَسَاجِدُ və حَمْرَاءُ kimi ifadələrin alimiyyətlə əlaqəsi yoxdur.