4. İrab Məsələsi

اَلْإِعْرَابُ

İrabın mahiyyəti: Sözün sonunun amillərin dəyişməsi ilə dəyişməsi. Bu dəyişiklik ya tam hərəkələrlə olur, məsələn: جَاءَنِي زَيْدٌ (Zeyd mənə gəldi), رَأَيْتُ زَيْدًا (Zeydi gördüm), مَرَرْتُ بِزَيْدٍ (Zeydə rast gəldim) ifadələrindəki "Zeyd" sözü kimi. Ya tam hərflərlə olur, bu da altı xüsusi isimdə (esma-i sitte) olur: أَبُوهُ (onun atası), أَخُوهُ (onun qardaşı), حَمُوهَا (onun qayınatası), هَنُوهُ (onun arvadı), فُوهُ (onun ağzı), ذُو مَالٍ (mal sahibi) kimi. Məsələn: جَاءَنِي أَبُوهُ (onun atası mənə gəldi), رَأَيْتُ أَبَاهُ (onun atasını gördüm), مَرَرْتُ بِأَبِيهِ (onun atasına rast gəldim) və digər isimlərdə olduğu kimi. Ya da bəzi hərflərlə olur, məsələn كِلاَ (hər ikisi) zamirə izafə olunduqda: جَاءَنِي كِلاَهُمَا (hər ikisi mənə gəldi), رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا (hər ikisini gördüm), مَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا (hər ikisinə rast gəldim). Tesniyə və cəm müzəkkər salimdə də bəzi hərflərlə olur: جَاءَنِي مُسْلِمَانِ (iki müsəlman mənə gəldi), رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ (iki müsəlmanı gördüm), مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ (iki müsəlmana rast gəldim); cəm müzəkkər salimdə: جَاءَنِي مُسْلِمُونَ (müsəlmanlar mənə gəldi), رَأَيْتُ مُسْلِمِينَ (müsəlmanları gördüm), مَرَرْتُ بِمُسْلِمِينَ (müsəlmanlara rast gəldim). Cəm müənnəs salimdə isə, ref halı dammə ilə, nəsb və cər halı isə kəsrə ilə olur: جَاءَنِي مُسْلِمَاتٌ (müsəlman qadınlar mənə gəldi), رَأَيْتُ مُسْلِمَاتٍ (müsəlman qadınları gördüm), مَرَرْتُ بِمُسْلِمَاتٍ (müsəlman qadınlara rast gəldim). İrab açıq şəkildə sözün sonunda görünməzsə, o halda irab mahallində təqdir edilir, məsələn: عَصًى (asa), سُعْدَى (Suda), غُلاَمِي (oğlum) və الْقَاضِي (hakim) sözlərində ref və cər hallarında.

İrab

Sözün əvvəlinə gələn amillərin dəyişməsi ilə sözün sonunun dəyişməsinə irab deyilir. Sözün sonunun dəyişməsi ya tamamilə hərəkələrlə olur, yəni hərəkələr dəyişir. Hər bir sözün sonunun hərflə, hərəkə ilə, həm hərəkə, həm hərflə və ya haziflə dəyişdiyini bilmək üçün irabdan payı olan isimləri və muzari feli tanımaq lazımdır. Bu dərsin sonunda irab və mureb cədvəli əlavə olunacaq. O cədvəldə hansı sözün hansı halda hansı irabı aldığı göstəriləcək. İrab mövzusunda o cədvəli əzbər bilmək lazımdır. Dərsə qayıtsaq, yalnız hərəkələrlə mureb olan ismə misal:

جَاءَنِي زَيْدٌ

"Zeyd mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ زَيْدًا

"Zeydi gördüm" və,

مَرَرْتُ بِزَيْدٍ

"Zeydə rast gəldim" ifadələrindəki "Zeyd" sözü kimi. "Zeyd" sözü müfrəd münsərif isimdir. Ref halı dammə ilə, nəsb halı fətah ilə, cər halı isə kəsrə ilə olur.

Sözün sonunun dəyişməsi tamamilə hərflərlə olur. Ya-i mütəkəllim istisna olmaqla izafə olunan mutell esma-i sitte sözləridir. Bu sözlər: أَبٌ, أَخٌ, حَمٌ, هَنٌ, فُو, ذُو. هَنٌ avret yerini ifadə etdiyi üçün bəzi alimlər ədəbi baxımdan qəbul etməyiblər və esma-i hamse deyiblər. Bu sözlərin ref halı vav, nəsb halı elif, cər halı isə ya ilə olur, misal:

جَاءَنِي أَبُوهُ

"Onun atası mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ أَبَاهُ

"Onun atasını gördüm" və,

مَرَرْتُ بِأَبِيهِ

"Onun atasına rast gəldim" kimi. Burada أَبٌ sözü esma-i sitte olduğu üçün ref halı vav, nəsb halı elif, cər halı ya ilə olur. Ya-i mütəkəllimə izafə olmamasının səbəbi:

جَاءَ أَبِي

"Atam gəldi" və,

رَأَيْتُ بِأَبِي

"Atamı gördüm" və,

مَرَرْتُ بِأَبِي

"Atama rast gəldim" ifadələrində mütəkəllim ya'sına izafə olunan أَبٌ sözündə heç bir irab açıq şəkildə görünmür və irabı təqdiridir. Buna görə esma-i sitte mütəkəllim ya'sına izafə olarsa, irabı nə hərf, nə də hərəkə ilə olur, yalnız təqdiridir və kəsrə üzərində mebnidir.

Sözün sonunun dəyişməsi bəzi hərflərlə olur. Bu sözlər كِلاَ və tesniyə və cəm müzəkkər musahhah kimi sözlərdir. كِلاَ (hər ikisi) sözü zamirə izafə olursa, hərflə irab alır, əks halda mebnidir, misal:

جَاءَنِي كِلاَهُمَا

"Hər ikisi mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ كِلَيْهِمَا

"Hər ikisini gördüm" və,

مَرَرْتُ بِكِلَيْهِمَا

"Hər ikisinə rast gəldim" kimi. كِلاَ sözü ref halında elif, nəsb və cər halında ya ilə irab alır.

Tesniyədə ref halı elif, nəsb və cər halı ya ilə olur. Cəm müzəkkər musahhah isimlərdə isə ref halı vav, nəsb və cər halı ya ilə olur. Tesniyəyə misal:

جَاءَنِي مُسْلِمَانِ

"İki müsəlman mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ مُسْلِمَيْنِ

"İki müsəlmanı gördüm" və,

مَرَرْتُ بِمُسْلِمَيْنِ

"İki müsəlmana rast gəldim" kimi.

Cəm müzəkkər musahhah (sahih-salim, mükəssər yəni qırıq cəm olmayan, qaydalı cəm) sözə misal:

جَاءَنِي مُسْلِمُونَ

"Müsəlmanlar mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ مُسْلِمِينَ

"Müsəlmanları gördüm" və,

مَرَرْتُ بِمُسْلِمِينَ

"Müsəlmanlara rast gəldim" kimi.

Cəm müənnəs salimdə isə ref halı dammə, nəsb və cər halı kəsrə ilə olur, misal:

جَاءَنِي مُسْلِمَاتٌ

"Müsəlman qadınlar mənə gəldi" və,

رَأَيْتُ مُسْلِمَاتٍ

"Müsəlman qadınları gördüm" və,

مَرَرْتُ بِمُسْلِمَاتٍ

"Müsəlman qadınlara rast gəldim" kimi.

İrab sözün sonunda açıq şəkildə görünməzsə, mahallində təqdir edilir. Məsələn: filan söz faildir, ref halındadır, ref alaməti var, lakin dammə, vav və ya elif sözün quruluşuna görə açıq şəkildə görünmür. Yuxarıda qeyd olunan sözlərdə ref, nəsb və cər alamətləri açıq şəkildə görünür və tələffüz olunur. Əgər açıq şəkildə görünməzsə, tələffüz olunmazsa, o sözün mahallinə (fail, meful, mecrur) baxıb, bu söz mahallən merfudur, mansubdur və s. deyərək irab alaməti də təqdirən dammədir, fətadır və s. deyirik.

عَصًى (asa) sözü (bəzi yerlərdə عَصَا da deyilir), سُعْدَى (Suda – qız adı) və ya-i mütəkəllimə izafə olunmuş غُلاَمِي (oğlum) ifadəsindəki غُلاَم sözü irabı təqdiridir, açıq şəkildə görünmür. Amma الْقَاضِي (hakim) sözündə ref və cər halında irabı təqdiridir, nəsb halında fətah ilə olur. Kitabın şərhində irabın açıq şəkildə görünməməsinin səbəbləri izah olunacaq.

Hərəkə, hərf və muzari felin sonunda olan xəstə hərfin hazf edilməsi (silinməsi) olmaqla üç fərqli irab alaməti kateqoriyası var. Bu üç kateqoriyadan hərəkə ilə irab dammə, fətah və kəsrə olmaqla 3 irab alamətinə malikdir. Hərf olaraq isə elif, vav, ya və nun olmaqla 4 irab alamətinə malikdir.

ir. Muzari feli üçün son hərfin hərəkəsi cəzm edilir, son hərfi silinir (hazf olunur) və sondakı nun hərfi də silinir. Bu şəkildə muzari fel üç müxtəlif irab əlamətinə sahib olur. Ümumilikdə 3 hərəkə, 4 hərf və 3 muzari fel irab əlaməti olmaqla cəmi 10 dənədir. Cədvəl: 10 İrab Əlaməti | İrab Əlamətləri (10 dənə) | |--------------------------| | Hərəkə ilə irab | | Damme | | Fətha | | Kesra | |--------------------------| | Hərf ilə irab | | Vav | | Əlif | | Ya | | Nun | |--------------------------| | Muzari fel üçün irab | | Son hərəkəsi silinir | | Son hərfi silinir | | Sondakı nun düşür | Cədvəldə irab əlamətləri göstərilmişdir. Yəni bir kəlmədə irab baş verdikdə yuxarıdakı əlamətlər meydana çıxır. İndi isə hansı tip isimlərdə hansı tip irabın meydana çıxacağını öyrənməliyik. Bu 10 əlamətə irab əlamətləri deyilir. Ümumilikdə 9 mureb, yəni irab yeri vardır. Bu irab əlamətləri həmin isim və fellərdə meydana çıxır. Mureb isimləri görək: Cədvəl: 10 irab əlamətinin meydana çıxdığı isim və fellər (mureb kəlmələr) | İsim/Fel | İrab tipi | |-------------------------|---------------------| | Müfrəd Munsarif | Yalnız hərəkə ilə | | Cəmi Mükəssər Munsarif | Yalnız hərəkə ilə | | Qeyri-Munsarif | Yalnız hərəkə ilə | | Cəmi Müənnəs Salim | Yalnız hərəkə ilə | | Əsma-i Sitte | Yalnız hərf ilə | | Cəmi Müzekkər Salim | Yalnız hərf ilə | | Ülü, İşrune və oxşarları| Yalnız hərf ilə | | Təsniyə, İsnani, Kila | Yalnız hərf ilə | | Sonu səhhih muzari fel | Yalnız hərəkə ilə | | Sonu illetli muzari fel | Yalnız hərf ilə | | Sonu nunlu muzari fel | Yalnız hərf ilə | Cədvəl: | İsimlər üçün | Kəlmələr | Ref | Nasb | Cerr | |-------------------|-------------------------|---------|---------|---------| | Yalnız hərəkə ilə | Müfrəd Munsarif | Damme | Fətha | Kesra | | | Cəmi Mükəssər Munsarif | Damme | Fətha | Kesra | | | Qeyri-Munsarif | Damme | Fətha | Fətha | | | Cəmi Müənnəs Salim | Damme | Kesra | Kesra | |-------------------|-------------------------|---------|---------|---------| | Yalnız hərf ilə | Əsma-i Sitte | Vav | Əlif | Ya | | | Cəmi Müzekkər Salim | Vav | Ya | Ya | | | Ülü kəlməsi | Vav | Ya | Ya | | | İşrune "20" və oxşarları| Vav | Ya | Ya | | | İsnani kəlməsi | Əlif | Ya | Ya | | | Kila və ya Kilta | Əlif | Ya | Ya | | Muzari fel üçün | Kəlmələr | Ref | Nasb | Cezm | |-------------------|-------------------------|---------|---------|---------| | Hazif ilə hərəkə | Səhhih muzari | Damme | Fətha | Hərəkənin hazfi | | | İllətli muzari | Damme | Fətha | Hərfin hazfi | | Hazif ilə hərf | Əfal-i Hamse | Nun | Nun'un hazfi | Nun'un hazfi |