c. Atıf hərfləri

حُرُوفُ الْعَطْفِ

اَلْوَاوُ cəm etmək üçün, بِلاَ تَرْتِيبٍ ardıcıllıq olmadan. وَ الْفَاءُ və فاء, وَ ثُمَّ və ثُمَّ (sonra) ardıcıllıqla olur, وَ فِي ثُمَّ isə ثُمَّdə bir gecikmə var, فاءdə isə gecikmə yoxdur. وَ حَتَّى isə məqsəd mənasındadır. وَ أَوْ və أَوْ (və ya), وَ إِمَّا və إِمَّا (ya da) iki şeydən birini və ya bir neçə şeydən birini seçmək üçün, وَ هُمَا bu iki hərf (أَوْ və إِمَّا) xəbər, əmr və sualda işlənir. وَ أَمْ isə yalnız sualda birləşik şəkildə işlənir, xəbərdə isə ayrılmış şəkildə olur, məsələn: أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو "Zeyd səndədir, yoxsa Amr?" və ya إِنَّهَا لَإِبِلٌ أَمْ شَاءٌ "Bu dəvədir, yoxsa qoyun?" İkinci nümunədə isə sual hemzəsizdir. وَ لاَ isə birinciyə aid olanı inkar etmək üçün, məsələn: جَاءَنِي زَيْدٌ لاَ عَمْرٌو "Zeyd mənə gəldi, Amr isə gəlmədi." وَ بَلْ isə birinciyə üz çevirmək üçün, istər inkar, istər təsdiq olsun, məsələn: جَاءَنِي زَيْدٌ بَلْ عَمْرٌو "Zeyd mənə gəldi, əksinə Amr gəldi." Birinci inkar olsa belə: مَا جَاءَنِي بَكْرٌ بَلْ خَالِدٌ "Bəkr mənə gəlmədi, əksinə Xalid gəldi." وَ لَكِنْ isə istidrak (yanlışlığı düzəltmək) üçün, وَ هِيَ isə cümlələrin atfında بَلْ-ə bənzərdir, müfrədlərin atfında isə لاَ-nın əksidir.

اَلْوَاوُ vav hərfi cəm etmək üçündür, بِلاَ تَرْتِيبٍ ardıcıllıq olmadan, yəni əvvəl-sonra mənası vermədən, əlavə məna olmadan. وَ الْفَاءُ və fa, وَ ثُمَّ və summe "sonra" sözləri ardıcıllıqla olur, وَ فِي ثُمَّ isə gecikmə, müddət var, فاءdə isə müddət yoxdur. وَ حَتَّى isə məqsəd mənasındadır. وَ أَوْ və ev "və ya", وَ إِمَّا və imma "ya da" sözləri iki şeydən birini və ya bir neçə şeydən birini seçmək üçün, وَ هُمَا bu iki hərf (ev və imma) xəbər, əmr və sualda işlənir. وَ أَمْ və em "yoxsa" sözü ev və imma kimidir, lakin yalnız sualda hemzə ilə birləşik şəkildə işlənir, وَ تَقَعُ isə xəbərdə ayrılmış şəkildə olur, məsələn: أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو "Zeyd səndədir, yoxsa Amr?" və ya إِنَّهَا لَإِبِلٌ أَمْ شَاءٌ "Bu dəvədir, yoxsa qoyun?" İkinci nümunədə isə hemzəsizdir. وَ لاَ isə inkar üçün, birinciyə aid olanı inkar etmək üçün, məsələn: جَاءَنِي زَيْدٌ لاَ عَمْرٌو "Zeyd mənə gəldi, Amr isə gəlmədi." وَ بَلْ isə üz çevirmək üçün, istər inkar, istər təsdiq olsun, məsələn: جَاءَنِي زَيْدٌ بَلْ عَمْرٌو "Zeyd mənə gəldi, əksinə Amr gəldi." Birinci inkar olsa belə: مَا جَاءَنِي بَكْرٌ بَلْ خَالِدٌ "Bəkr mənə gəlmədi, əksinə Xalid gəldi." وَ لَكِنْ isə istidrak üçün, وَ هِيَ isə cümlələrin atfında بَلْ-ə bənzərdir, müfrədlərin atfında isə لاَ-nın əksidir.

Atıf Hərfləri

Atıf hərfləri on ədəd olur;

اَلْوَاوُ	Cəm etmək üçündür
اَلْفَاءُ	Cəm etmək üçündür
ثُمَّ	Cəm etmək üçündür
حَتَّى	Məqsəd mənasındadır
أَوْ	Seçim mənasındadır
إِمَّا	Seçim mənasındadır
أَمْ	Seçim mənasındadır
لاَ	İnkar mənasındadır
بَلْ	Üz çevirmək üçün
لَكِنْ	Düzəliş üçün

Vav-ı atıfa ardıcıllıq olmadan sözləri atf yolu ilə birləşdirmək üçündür. Fa və summe-i atıfa isə ardıcıllıqla sözləri atf yolu ilə birləşdirmək üçündür. Lakin summe gecikməlidir, yəni bir iş baş verdikdən sonra müəyyən zaman keçir və sonra digər iş olur, fa isə belə deyil. Fa-i atıfa istifadə olunduqda matufun aleyhin əməli baş verən kimi fa ilə atf olunan matuf dərhal ardınca matufun aleyhin əməlində iştirak edir. Ev və imma atıf hərfləri iki və ya daha çox şeydən birini seçmək, təyin etmək və ya müəyyən etmək üçündür. Bu iki ev və imma atıf hərfləri xəbərdə, əmr və sualda işlədilir. Em atıf hərfi də ev və imma kimidir. Lakin em atıf hərfi həmzəli sualda işlədilir və em-i muttasıla olur, həmzəsiz isə em-i munkatıa olur, misalı belədir;

أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو

"Zeyd mi yoxsa Amr mı yanında" kimi,

إِنَّهَا لَإِبِلٌ أَمْ شَاءٌ

"O dəvədir yoxsa qoyundur?" tərkiblərində olduğu kimi birinci misaldakı sual həmzəlidir, ikinci misalda em hərfi sual həmzəsi olmadan gəlmişdir. Azərbaycan türkcəsində belə demək kimi; Sual şəkilçisi ilə "Bordo mu yoxsa mavi mi?" və sual şəkilçisiz "Bordo yoxsa mavi?" kimi. Lâ-i atıfa inkar üçündür. (Öz üzərinə atf olunan sözə matufun aleyh deyilir, bu birinci söz olur. Ardınca atıf hərflərindən biri gəlir. Sonra gələn söz atf olunacağı üçün ona matuf deyilir, bu da ikinci söz olur) Lakin bu lâ-i atıfa birinci olan sözü inkar etmir, ikinci olan, yəni matuf olan sözü inkar edir, misalı;

جَاءَنِي زَيْدٌ لاَ عَمْرٌو

"Mənə Zeyd gəldi, Amr gəlmədi" kimi.

Bel-i atıfa isə ıdrab üçündür, yəni birinci olan sözdən matufun aleyhdən üz çevirmək üçündür, yəni ondan vaz keçmək üçündür. Matufun aleyh istər müsbət, istər mənfi bir söz olsun, misalı;

Birinci söz müsbət olarsa;

جَاءَنِي زَيْدٌ بَلْ عَمْرٌو

"Mənə Zeyd gəldi (yox), əksinə Amr gəldi (yəni Zeyd gəlmədi)" kimi,

Birinci söz mənfi olarsa;

مَا جَاءَنِي بَكْرٌ بَلْ خَالِدٌ

"Mənə Bəkr gəlmədi, əksinə Xalid gəlmədi (yəni Bəkr gəldi)" kimidir.

Lakin-i atıfa düzəliş üçündür. Yəni keçmişdə deyilən sözdən yaranan qarışıqlığı aradan qaldırmaq üçündür. Lakin, cümlələrin atfında bel kimi, müfredlərin atfında isə lâ-nın əksi kimi olur. Lâ-nın əksi deyərkən nəzərdə tutulan; lâ, matuf olan sözü inkar edir və müsbət olan sözdən sonra gəlir. Buna görə də lakin-in lâ-nın əksi kimi gəlməsi demək, mənfi bir sözdən sonra gəlməsi deməkdir. Misal verək;

مَا جَاءَ زَيْدٌ لَكِنْ عَمْرٌو

"Mənə Zeyd gəlmədi, lakin Amr gəldi" kimi. Göründüyü kimi müfred sözün müfred sözə atfında lakin hərfi lâ-nın əksi olaraq mənfi kəlamdan sonra gəlir, yəni belə deyə bilmərik; جَاءَ زَيْدٌ لَكِنْ عَمْرٌو kimi.