b. Filə bənzəyən hərflər

اَلْحُرُوفُ الْمُشَبَّهَةُ بِالْفِعْلِ

إِنَّ və أَنَّ təsdiq üçün, لَكِنَّ istidrak üçün, كَأَنَّ təşbeh üçün, لَيْتَ arzu üçün, لَعَلَّ ümid üçün. Kesreli إِنَّ özündən sonra cümlə ilə gəlir, fethalı أَنَّ isə özündən sonra müfredlə gəlir. Cümlə gözlənilən yerdə kesre, müfred gözlənilən yerdə fetha istifadə et, məsələn: إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ "Şübhəsiz Zeyd gedir" və عَلِمْتُ أَنَّكَ خَارِجٌ "Sənin çıxacağını bildim". Kesreli إِنَّ-ın xəbərini söylədikdən sonra isminə atıf etdikdə, matuf olan söz həm ref, həm də nasb ola bilər, məsələn: إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ və بِشْرًا və بِشْرٌ həm söz, həm də məhəl üzərində. Bu, yalnız لَكِنَّ üçün keçərlidir, digərləri üçün deyil. İnnənin əməli, ona "ma-i kaff" (qadağan edən ma) və ya təxfif (yüngülləşdirmə) gəldikdə pozulur. İnnə və in təxfif edilmiş formaları həm isim, həm də fel cümləsinə daxil ola bilər, məsələn: إِنَّمَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeyd yalnız gedir", إِنَّمَا ذَهَبَ عَمْرٌو "Yalnız Amr getdi", إِنْ زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Şübhəsiz Zeyd gedir", إِنْ كَانَ زَيْدٌ لَكَرِيمًا "Şübhəsiz Zeyd səxavətlidir". بَلَغَنِي أَنَّمَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeydin yalnız gedici olduğu mənə çatdı", بَلَغَنِي أَنَّمَا ذَهَبَ عُمْرٌو "Yalnız Amrın getdiyi mənə çatdı", بَلَغَنِي أَنْ زَيْدٌ أَخُوكَ "Zeydin qardaşın olduğu mənə çatdı", بَلَغَنِي أَنْ قَدْ ضَرَبَ زَيْدٌ "Zeydin vurduğu mənə çatdı", لَكِنْ أَخُوكَ قَائِمٌ "Lakin qardaşın ayaqdadır", لَكِنْ خَرَجَ بَكْرٌ "Lakin Bəkr çıxdı", كَأَنْ ثَدْيَاهُ حُقَّانِ "Onun iki döşü hokka kimidir", كَأَنْ قَدْ كَانَ كَذَا "Sanki belə oldu". İnnə təxfif edilmiş forması yalnız mübtəda və xəbər üzərinə daxil olan felə gəlir, məsələn: إِنْ كَانَ زَيْدٌ لَكَرِيمًا "Zeyd əlbəttə səxavətlidir", إِنْ ظَنَنْتُهُ لَقَادِرًا "Onu mütləq bacarıqlı zənn etdim". Lam onun xəbərinə lazımdır və təxfif edilmiş أَنْ yalnız dörd hərfdən biri ilə gəlir: قَدْ, سَوْفَ, سِين, və inkar hərfi, məsələn: عَلِمْتُ أَنْ قَدْ خَرَجَ زَيْدٌ "Zeydin çıxdığını bildim", عَلِمْتُ أَنْ سَوْفَ يَخْرُجُ "Zeydin çıxacağını bildim", عَلِمْتُ أَنْ سَيَخْرُجُ "Zeydin tezliklə çıxacağını bildim", عَلِمْتُ أَنْ لَمْ يَخْرُجْ "Zeydin çıxmadığını bildim".

Filə Bənzəyən Hərflər

Filə bənzəyən hərflər ismini nasb, xəbərini ref edirlər, bunlar:

إِنَّ	Təsdiq üçün
أَنَّ	Təsdiq üçün
لَكِنَّ	İstidrak üçün
كَأَنَّ	Təşbeh üçün
لَيْتَ	Arzu üçün
لَعَلَّ	Ümid üçün

Kesreli إِنَّ, yəni إِنَّ l-meksure, özündən sonra cümlə ilə gəlir. Bu isim cümləsidir. Bu isim cümləsinin mübtədasını özünə isim edir və nasb edir, xəbərini ...

Özüne xəbər edib ref edir. Fəthalı olan أَنَّ (enne), yəni 'enne l-meftuha', özündən sonra müfrəd bir sözlə birgə olur. Buna görə, əgər sən bu elif-nun ان maddəsindən sonra cümlə olduğunu zənn edirsənsə, yəni orada cümlə baş verirsə, onda bunu kəsrə ilə və 'inne' oxu. Əgər müfrəd bir isim olduğunu zənn edirsənsə, yəni müfrəd isim baş verirsə, onda fəthə ilə və 'enne' oxu. Çünki 'inne' cümlənin başına, 'enne' isə müfrədin başına gəlir. Heç bir cümlə 'enne' ilə başlamaz, misalları: إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ "Şübhəsiz Zeyd gedicidir" və, عَلِمْتُ أَنَّكَ خَارِجٌ "Sənin çıxacağını bildim" ifadələrini araşdırsaq, birinci cümlədə إِنَّ fiilə bənzəyən hərfdir, daha əvvəl زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ şəklində mübtəda və xəbərdən ibarət isim cümləsinin əvvəlinə gəlib, bu isim cümləsinin mübtədası olan زَيْدٌ sözünü nəsb edib زَيْدًا edib və özünə isim götürüb. Bu isim cümləsinin xəbəri olan مُنْطَلِقٌ sözünü də özünə xəbər edib. İkinci cümlədə isə أَنَّ fiilə bənzəyən hərfdir və cümlənin əvvəlinə gəlməyib. Özündən sonra ـكَ birləşmiş zamir gəlib, bu zamiri özünə isim edib, خَارِجٌ sözünü də xəbər edib. أَنَّ özündən sonrakı ifadəni məstərə təvil edir, yəni أَنَّكَ خَارِجٌ demək həm də خُرُوجَكَ "sənin çıxışın" deməkdir. Əgər sən 'inne-i məksure'nin, yəni إِنَّ (inne)'nin ismi və xəbəri zikr edildikdən sonra 'inne'nin ismi üzərinə atıf etsən, o atıf etdiyin söz, yəni matuf olan sözün, istər sözlə, istər məhəlli olaraq ref və nəsbi caizdir, misalı: إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ "Şübhəsiz Zeyd gedicidir" və بِشْرًا "Bişr gedicidir" və ya بِشْرٌ "Bişr gedicidir" kimi. Yəni إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ وَ بِشْرٌ "Şübhəsiz Zeyd və Bişr gedicidir" də deyə bilərik, إِنَّ زَيْدًا مُنْطَلِقٌ وَ بِشْرًا "Şübhəsiz Zeyd və Bişr gedicidir" də deyə bilərik. 'Lakinne' də belədir, amma digərlərində belə deyil. İnne və ya enne'ya əgər 'ma-i kaffe' (qadağan edən ma) daxil olub إِنَّمَا (innema) və أَنَّمَا (ennema) olarsa və ya yüngülləşdirilib 'in' və 'en' olarsa, onda əməl ləğv edilir, yəni artıq ismini nəsb və xəbərini ref edə bilmir. Buna görə bu 'innema', 'ennema', 'in' və 'en' sözləri iki cümlə növünə, yəni isim cümləsinin və fiil cümləsinin əvvəlinə daxil olmağa hazır olurlar. Normalda yalnız 'inne' isim cümləsinə daxil olurdu, amma 'innema' və ya 'in' olunca və ya 'ennema' və 'en' olunca fiil cümləsinə də daxil olur, misalları: إِنَّمَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeyd ancaq gedicidir" və, إِنَّمَا ذَهَبَ عَمْرٌو "Ancaq Amr getdi" və, إِنْ زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Şübhəsiz Zeyd gedicidir" və, إِنْ كَانَ زَيْدٌ لَكَرِيمًا "Şübhəsiz Zeyd səxavətlidir" və, بَلَغَنِي أَنَّمَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeydin ancaq gedici olduğu (xəbəri) mənə çatdı" və, بَلَغَنِي أَنَّمَا ذَهَبَ عُمْرٌو "Ancaq Amrın getdiyi (xəbəri) mənə çatdı" və, بَلَغَنِي أَنْ زَيْدٌ أَخُوكَ "Zeydin sənin qardaşın olduğu (xəbəri) mənə çatdı" və, بَلَغَنِي أَنْ قَدْ ضَرَبَ زَيْدٌ "Zeydin vurduğu (vurma xəbəri) mənə çatdı" və, لَكِنْ أَخُوكَ قَائِمٌ "Ancaq qardaşın ayaqdadır" və, لَكِنْ خَرَجَ بَكْرٌ "Ancaq Zeyd çıxdı" və, كَأَنْ ثَدْيَاهُ حُقَّانِ "Onun iki döşü hokka kimidir" və, كَأَنْ قَدْ كَانَ كَذَا "Sanki bunun kimi olmuşdu" kimi. Özünə 'in-i muhaffefe'nin daxil olduğu fiilin xəbər və mübtəda üzərinə daxil olan fiillərdən olması lazımdır, misalları: إِنْ كَانَ زَيْدٌ لَكَرِيمًا "Zeyd əlbəttə səxavətli oldu" ifadəsindəki كَانَ və, إِنْ ظَنَنْتُهُ لَقَادِرًا "Onu tam güclü zənn etdim" ifadəsindəki ظَنَّ kimi. Buna görə belə bir halda, yəni mübtəda və xəbər üzərinə daxil olan fiilin xəbərinə də 'lam' lazımdır. Yuxarıdakı misallarda da göründüyü kimi. En-i muhaffefe üçün bu dörd hərfdən qaçış yoxdur: Bu hərflər 'kad', 'sevfe', 'sin' və 'nefy' hərfləridir, misalları: عَلِمْتُ أَنْ قَدْ خَرَجَ زَيْدٌ "Zeydin çıxdığını bildim" və, عَلِمْتُ أَنْ سَوْفَ يَخْرُجُ "Zeydin çıxacağını bildim" və, عَلِمْتُ أَنْ سَيَخْرُجُ "Zeydin tezliklə çıxacağını bildim" və, عَلِمْتُ أَنْ لَمْ يَخْرُجْ "Zeydin çıxmadığını bildim" kimi.