f. Naks feillər

أَفْعَالُ النَّاقِصَةِ

Bunlar; كَانَ, صَارَ, أَصْبَحَ, أَمْسَى, أَضْحَى, ظَلَّ, بَاتَ, مَا زَالَ, مَا بَرِحَ, مَا فَتِئَ, مَا انْفَكَّ, مَا دَامَ və لَيْسَ fiilləridir. Bu fiillər ismi mübtəda kimi qaldırır (ref edir), xəbəri isə məqbuz (nasb) edir. Məsələn: كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقًا (Zeyd gedici oldu). كَانَ fiili həm naqis, həm də tam fiil ola bilər. Məsələn: كَانَ الْأَمْرُ, yəni وَقَعْ الْأَمْرُ (iş baş verdi), həmçinin əlavə (zaid) olaraq da gələ bilər. Məsələn: مَا كَانَ أَحْسَنَ زَيْدًا (Zeyd nə gözəl oldu), bu ifadənin əsli مَا أَحْسَنَ زَيْدٌ şəklindədir və كَانَ fiili burada zaid olaraq işlədilib. كَانَ fiilində gizli (müqəddər) şan zamiri də ola bilər. Məsələn: كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ (Zeyd gedicidir), burada gizli olan şan zamiri هُوَ-dur və bu هُوَ كَانَ fiilinin ismi, زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ isə xəbəri olur. Xəbəri isminə və fiilə təqdim etmək olar, lakin əvvəldə مَا olanlarda, onun mə'mulu fiildən əvvəl gəlməz, yalnız isminə təqdim edilə bilər.

Bunlar; naqis fiillər, yəni كَانَ və onun kimi olan fiillərdir: كَانَ “oldu, -dı, -di”, صَارَ “döndü”, أَصْبَحَ “döndü, sabahladı”, أَمْسَى “axşamladı”, أَضْحَى “quşluq vaxtına girdi”, ظَلَّ “gün gölgedi oldu”, بَاتَ “gecəledi”, مَا زَالَ “zail olmadı”, مَا بَرِحَ “daim oldu”, مَا فَتِئَ “daim etdi”, مَا انْفَكَّ “daim oldu”, مَا دَامَ “daim olduqca”, لَيْسَ “deyil” kimi fiillərdir. Bu naqis fiillər ismini ref edir (qaldırır), xəbəri isə nasb edir (endirdir). Məsələn: كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقًا “Zeyd gedicidir, Zeyd gedici oldu” kimi. كَانَ fiili həm naqis, həm də tam fiil ola bilər (əgər fiil xəbər olmadan mənanı ifadə edirsə tam, xəbərə ehtiyac duyursa naqis fiildir). Tam fiil olmasına misal: كَانَ الْأَمْرُ “iş oldu”, yəni وَقَعْ الْأَمْرُ “iş baş verdi”. كَانَ fiili zaid olaraq da gələ bilər, misal: مَا كَانَ أَحْسَنَ زَيْدًا “Zeyd nə gözəl oldu”, bu ifadənin əsli مَا أَحْسَنَ زَيْدٌ şəklindədir və كَانَ fiili burada zaid olaraq işlədilib. كَانَ fiilində gizli (müqəddər) şan zamiri də ola bilər, misal: كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ “Zeyd gedicidir”. Buradakı كَانَ fiilində gizli olan şan zamiri هُوَ-dur və bu هُوَ كَانَ fiilinin ismi, زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ isə xəbəri olur.

لِقٌ mahallen mensub olaraq kâne-nin xəbəridir. زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ cümləsi həmçinin şan zamiri olan هُوَ-nin təfsir cümləsidir. أَيْ yəni, كَانَ الشَّأْنُ yəni şan budur ki; زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeyd gedicidir" kimi. وَ يَجُوزُ və caizdir, تَقْدِيمُ خَبَرِهَا naqis feilərin xəbəri, عَلَى اسْمِهَا ismi üzərinə, وَ عَلَيْهَا və öz üzərinə, إِلاَّ مَا فِي أَوَّلِهِ مَا ancaq əvvəlində ma olanlar istisna olmaqla, yəni ma bariha, ma dame, ma zale, ma beriha, ma enfekke, ma fetiye istisna olmaqla, فَإِنَّهُ çünki bu sözlər, لاَ يَتَقَدَّمُ عَلَيْهِ مَعْمُولُهُ mamulü üzərinə təqdim edilə bilməz, وَ لَكِنْ ancaq əvvəlində ma olanlar, يَتَقَدَّمُ عَلَى اسْمِهِ ismi üzərinə təqdim edilir, فَحَسْبُ bu qədər. Yəni مَا زَالَ قَائِمًا زَيْدٌ kimi əvvəlində ma olanların xəbəri isimləri üzərinə gələ bilər. Naqis Feillər & Kâne və Oxşarları Naqis feillər; كَانَ "oldu, -dı, -di" və صَارَ "döndü" və أَصْبَحَ "döndü, səhərlədi" və أَمْسَى "axşamladı" və أَضْحَى "quşluq vaxtına girdi" və ظَلَّ "gün kölgədə oldu" və بَاتَ "gecəledi" və مَا زَالَ "zail olmadı" və مَا بَرِحَ "davamlı oldu" və مَا فَتِئَ "davam etdi" və مَا انْفَكَّ "davamlı oldu" və مَا دَامَ "daim olduqca" və لَيْسَ "deyil" kimidir. Naqis feillər ismini ref, xəbərini nasb edirlər, misalı; كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقًا "Zeyd gedicidir & Zeyd gedici oldu" kimidir. كَانَ naqis feili yuxarıdakı misalda olduğu kimi naqis olur. كَانَ الْأَمْرُ "İş oldu" tərkibindəki kimi tam feil olur, مَا كَانَ أَحْسَنَ زَيْدًا "Zeyd nə gözəl oldu" tərkibindəki kimi zait olur və كَانَ زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeyd gedicidir" tərkibindəki kimi özündə bir şan zamiri saxlayır. Naqis feillərin xəbərlərinin isimləri və özləri üzərinə təqdim edilməsi caizdir. Ancaq əvvəlində ma olan naqis feillərdə caiz deyil. Çünki onların mamulləri özləri üzərinə təqdim edilə bilməz, ancaq xəbərləri isimləri üzərinə təqdim edilə bilər.