e. Qəlb feilləri

أَفْعَالُ الْقُلُوبِ

وَ هِيَ؛ ظَنَنْتُ وَ حَسِبْتُ وَ خِلْتُ وَ زَعَمْتُ وَ عَلِمْتُ وَ رَأَيْتُ وَ وَجَدْتُ تَدْخُلُ عَلَى الْمُبْتَدَإِ وَ الْخَبَرِ فَتَنْصِبُهُمَا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ، نَحْوُ؛ ظَنَنْتُ زَيْدًا مُنْطَلِقًا. وَ حَسِبْتُ وَ خِلْتُ لاَزِمَانِ لِذَلِكَ دُونَ الْبَاقِيَةِ. فَإِنَّكَ تَقُولُ؛ ظَنَنْتُهُ أَيْ إِتَّهَمْتُهُ وَ عَلِمْتُهُ أَي عَرَفْتُهُ، وَ زَعْمَتُ ذَلِكَ أَيْ قُلْتُهُ وَ رَأَيْتُهُ أَيْ أَبْصَرْتُهُ، وَ وَجَدْتُ الضَّالَّةَ أَيْ صَادَفْتُهُ. وَ مِنْ شَأْنِهَا؛ جَوَازُ الْإِلْغَاءِ مُتَوَسِّطَةً أَوْ مُتَأَخِّرَةً، نَحْوُ؛ زَيْدٌ ظَنَنْتُ مُقِيمٌ وَ زَيْدٌ مُقِيمٌ ظَنَنْتُ. وَ التَّعْلِيقُ، نَحْوُ؛ عَلِمْتُ لَزَيْدٌ مُنْطَلِقٌ وَ عَلِمْتُ أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو وَ أَيُّهُمْ فِي الدَّارِ وَ مَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ

وَ هِيَ؛ və qəlb felləri (merfu muttasıl zamir ilə birlikdə verilib, amma biz ayıracağıq); ظَنَنْتُ "Zənn etdim" yəni ظَنَّ "zənn etdi" və حَسِبْتُ "Sandım" yəni حَسِبَ "sandı" və خِلْتُ "Bildim" yəni خَالَ "bildi" və زَعَمْتُ "İddia etdim" yəni زَعَمَ "iddia etdi" və عَلِمْتُ "Bildim" yəni عَلِمَ "bildi" və رَأَيْتُ "Gördüm" yəni رَأَى "gördü" və وَجَدْتُ "Tapdım" yəni وَجَدَ "tapdı" kimi və bir çox Nəhv kitablarında əlavə olaraq فَهِمَ "anladı" və ya دَرَى "anladı, bildi" kimi fellər də ola bilər. تَدْخُلُ bu sadalanan fellər daxil olur, عَلَى الْمُبْتَدَإِ وَ الْخَبَرِ mübtəda və xəbərin üzərinə, فَتَنْصِبُهُمَا və o ikisini, yəni mübtəda və xəbəri məful kimi nasb edir, عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ məful olmaq üzrə, نَحْوُ misal belədir; ظَنَنْتُ زَيْدًا مُنْطَلِقًا "Zeydi gedən zənn etdim" kimi, yəni qəlb feli daxil olmadan əvvəl زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeyd gedəndir" şəklində mübtəda və xəbərdən ibarət idi. وَ حَسِبْتُ və "Sandım" və وَ خِلْتُ "Bildim" felləri, لِذَلِكَ لاَزِمَانِ mübtəda və xəbərin başına daxil olmaqda lazımdır, yəni mübtəda və xəbərin başına gəlmək məcburidir, دُونَ الْبَاقِيَةِ qalanlar istisna olmaqla, onların belə xüsusiyyəti yoxdur. فَإِنَّكَ تَقُولُ çünki sən deyirsən; ظَنَنْتُهُ "Onu zənn etdim" kimi, أَيْ yəni, إِتَّهَمْتُهُ onu ittiham etdim, suçladım deməkdir, عَلِمْتُهُ "Onu bildim" deyərkən عَرَفْتُهُ onu tanıdım deyirsən, وَ زَعْمَتُ ذَلِكَ və "Bunu iddia etdim" deyərkən أَيْ قُلْتُهُ yəni "Ona dedim" deyirsən, رَأَيْتُهُ "Onu gördüm" deyərkən أَيْ أَبْصَرْتُهُ yəni "Ona (basiretlə) baxdım" deyirsən. وَجَدْتُ الضَّالَّةَ "İtəni tapdım" deyərkən أَيْ صَادَفْتُهُ yəni "Onunla qarşılaşdım, ona rast gəldim" deyirsən. وَ مِنْ شَأْنِهَا Qəlb fellərinin xüsusiyyəti budur; جَوَازُ الْإِلْغَاءِ ilğanın (yəni əməlinin ləğv edilməsinin) caiz olmasıdır; əgər qəlb feli مُتَوَسِّطَةً ortada olarsa, yəni normalda aldığı iki məful arasında olarsa, أَوْ مُتَأَخِّرَةً və ya bu iki məfuldan sonra olarsa, نَحْوُ misal belədir; زَيْدٌ ظَنَنْتُ مُقِيمٌ "Zeyd məskun zənn etdim" və زَيْدٌ مُقِيمٌ ظَنَنْتُ "Zeyd ayaqdadır zənn etdim" tərkiblərində görüldüyü kimi iki məful alacaq olan ظَنَّ qəlb felinin əməl etməsinin ilğası (ləğvi) caizdir və qəlb feli kimi əməl edə bilmir, amma əməl etdirməkdə də maneə yoxdur, yəni زَيْدًا مُقِيمًا ظَنَنْتُ demək də münasibdir. وَ التَّعْلِيقُ və tə'liq (əlaqə qurmaq); عَلِمْتُ لَزَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Bildim ki, Zeyd mütləq gedəndir" kimi, عَلِمْتُ أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو "Səndə Zeydmi, yoxsa Amr mı var bildim" kimi və عَلِمْتُ أَيُّهُمْ فِي الدَّارِ "Onlardan hansının evdə olduğunu bildim" və عَلِمْتُ مَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeydin gedən olmadığını bildim" kimi tərkiblərdə qəlb feli olan عَلِمَ felinin əməli ləfzi olaraq baş vermir, amma mənaca əlaqə qurduğu üçün buna tə'liq deyilir. Yəni ləfzi olaraq əməl ləğv edilir və mənaca əməl edilir.

Qəlb Felləri

Qəlb felləri ürək, ağıl və ya hisslərlə baş verən fellərdir. Məsələn, "gördüm" deyərkən, zehinlə görmək ilə gözlə görmək fərqlidir. Burada "zehinlə görmək" qəlb felidir.

ظَنَّ	Zənn etdi
حَسِبَ	Sandı
خَالَ	Bildiyini güman etdi
زَعَمَ	İddia etdi
عَلِمَ	Bildiyini bildi
رَأَى	Gördü
وَجَدَ	Tapdı

Bu kimi qəlb felləri mübtəda və xəbər üzərinə daxil olub onları məf'ul olmaq üzrə nəsb edər, nümunələri belədir;

ظَنَنْتُ زَيْدًا مُنْطَلِقًا

"Zeydi gedici zənn etdim" kimi, yəni qəlb feli daxil olmadan əvvəl زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ "Zeyd gedicidir" şəklində mübtəda və xəbərdən ibarət idi.

حَسِبَ və خَالَ qəlb felləri üçün mübtəda və xəbər üzərinə daxil olmaqdan qaçış yoxdur. Qalan fellər üçün belə bir məcburiyyət yoxdur. Çünki sən ظَنَنْتُهُ "onu zənn etdim" deyərkən إِتَّهَمْتُ "onu ittiham etdim" deyirsən. عَلِمْتُهُ "onu bildim" deyərkən عَرَفْتُهُ "onu tanıdım" deyirsən, زَعَمْتُ ذَلِكَ "bunu irəli sürdüm" deyərkən قُلْتُهُ "ona dedim" deyirsən, رَأَيْتُهُ "onu gördüm" deyərkən أَبْصَرْتُهُ "onu zehni olaraq gördüm" deyirsən və وَجَدْتُ الضَّالَّةَ "itəni tapdım" deyərkən صَادَفْتُهُ "ona təsadüf etdim, yəni onunla qarşılaşdım, onu tapdım" deyirsən.

Qəlb fellərinin xüsusiyyəti budur ki; Əgər özünə iki məf'ul aldığı xəbər və mübtəda arasında və ya bu xəbər və mübtədan sonra gəlirsə, əməlinin ləğvi caizdir. Əməl etdirilə də bilər, etdirilməyə də bilər, nümunələri;

زَيْدٌ ظَنَنْتُ مُقِيمٌ

"Zeyd məskun zənn etdim" və,

زَيْدٌ مُقِيمٌ ظَنَنْتُ

"Zeyd ayaqdadır zənn etdim" tərkiblərində göründüyü kimi.

Tə'liq isə, qəlb fellərinin ləfzən əməl etdirilməyib mənən əməl etdirilməsidir, nümunələri;

عَلِمْتُ لَزَيْدٌ مُنْطَلِقٌ

"Bildim ki Zeyd mütləq gedicidir" kimi,

عَلِمْتُ أَ زَيْدٌ عِنْدَكَ أَمْ عَمْرٌو

"Yanında Zeyd mi, yoxsa Amr mı var bildim" kimi və,

عَلِمْتُ أَيُّهُمْ فِي الدَّارِ

"Evdə hansılarının olduğunu bildim" və,

عَلِمْتُ مَا زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ

"Zeydin gedici olmadığını bildim" kimi tərkiblərdə qəlb feli olan عَلِمَ felinin ləfzən əməl etməyib mənada vücuda gəlməsi kimi.