d. Məchul feil
مَفْعُول ÜÇÜN BİNÂ OLUNMUŞ FİİL
Bu, feli ki, onun faili adlandırılmayıb və mefulə isnad olunur, yalnız ikinci meful 'علمتُ' babında, üçüncü meful isə 'أعلمتُ' babında olursa, bu qayda keçərli deyil. Həmçinin masdara və iki zərfə (zaman və məkan zərfi) isnad olunur. Misal: ضُرِبَ زَيْدٌ (Zeyd döyüldü), مُرَّ بِعَمْرٍو (Amra uğranıldı), سِيرَ سَيْرٌ شَدِيدٌ (Şiddətli bir gedişlə gedildi), سِيرَ يَوْمُ كَذَا (Filan gün yüründü), سِيرَ فَرْسَخَانِ (İki fersah yüründü).
Meful üçün binâ olunmuş felə gəldikdə; فِعْلُ fel deməkdir, مَا لَمْ يُسَمَّ adlandırılmayan, فَاعِلُهُ onun faili, وَ يُسْنَدُ isnad olunur, إِلَى مَفْعُولٍ بِهِ mefulə, İstisna olaraq ikinci meful 'علمتُ' babında, üçüncü meful isə 'أعلمتُ' babında olursa, isnad edilməz. Yəni 'علمتُ' babı iki meful alır, amma ikinci mefulə isnad edilməz; 'أعلمتُ' babı üç meful alır, amma üçüncü mefulə isnad edilməz. Burada 'علمتُ' və 'أعلمتُ' babları deyildikdə, bu fiillər kimi iki və üç meful alan bütün fiillər nəzərdə tutulur. وَ إِلَى الْمَصْدَرِ masdara isnad olunur, وَ الظَّرْفَيْنِ iki zərfə, yəni zaman və məkan zərfinə isnad olunur; Misal: ضُرِبَ زَيْدٌ "Zeyd döyüldü", مُرَّ بِعَمْرٍو "Amra uğranıldı", سِيرَ سَيْرٌ شَدِيدٌ "Şiddətli bir gedişlə gedildi", سِيرَ يَوْمُ كَذَا "Filan gün yüründü", سِيرَ فَرْسَخَانِ "İki fersah yüründü" və s.
Meful üçün Binâ Olunmuş & Məchul Fiillər
Meful üçün binâ olunmuş fel, faili adlandırılmayan və mefulə isnad olunan fildir. Belə fiillərə məchul fiillər də deyilir. Bir felin faili hazf olunub, mənası mefulə isnad edildikdə, o meful olan sözə naib-i fail, yəni əsl failin yerinə keçən deyilir. Misallar:
ضُرِبَ زَيْدٌ
"Zeyd döyüldü" və,
مُرَّ بِعَمْرٍو
“Amr'a uğranıldı” kimi.
Əgər məful عَلِمْتُ və oxşarları kimi iki məful alan feil olarsa, o halda ikinci məfula isnad edilməz və ikinci məful naib-i fail də olmaz, yalnız birinci məfula isnad edilir və birinci məful naib-i fail kimi merfu olur. Əgər məful أَعْلَمْتُ və oxşarları kimi üç məful alan feil olarsa, o halda üçüncü məfula isnad edilməz. Məchul olan, yəni cümlədən faili çıxarılıb mənası məfula isnad olunan feil, həmçinin masdara və zaman zarfı ilə məkan zarfı olan sözlərə də isnad edilir, misalları:
سِيرَ سَيْرٌ شَدِيدٌ
“Şiddətli bir gedişlə gedildi” və,
سِيرَ يَوْمُ كَذَا
“Filan gün yüründü” və,
سِيرَ فَرْسَخَانِ
“İki fersah yüründü” kimi.
Qeyd: Fersah, 12.000 addıma və ya 1 saatlıq yola bərabər olduğu qəbul edilən qədim ölçü vahididir. Dənizçilikdə istifadə olunan, qədim Türk dənizçilərinin istifadə etdiyi, lakin bu gün istifadə olunmayan 3 dəniz milinə bərabər məsafə vahididir. Təxminən 5.556 metrə bərabərdir. Bir Ərəb fersahı ~5,76 km-dir və bir Fars fersahı isə ~6,23 km-dir. Mənbə: Vikipediya