ç. Müteəddi və müteəddi olmayan feillər

اَلْمُتَعَدِّي وَ غَيْرُ الْمُتَعَدِّي

فَالْمُتَعَدِّي o fiil ki, ona meful olur ve bir mefula keçir, məsələn: ضَرَبْتُ زَيْدًا "Mən Zeydi vurdum" və ya iki mefula keçir, məsələn: كَسَوْتُهُ جُبَّةً "Ona cübbə geydirdim" və عَلِمْتُهُ فَاضِلاً "Onu fəzilətli bildim" və ya üç mefula keçir, məsələn: أَعْلَمْتُ زَيْدًا عَمْرًا خَيْرَ النَّاسِ "Zeydə Amrın insanların xeyirlisi olduğunu bildirdim". وَ غَيْرُ الْمُتَعَدِّي isə keçişli olmayan fiildir, yəni yalnız failə aid olur, məsələn: ذَهَبَ زَيْدٌ "Zeyd getdi". Müteaddi olmağa üç səbəb vardır: اَلْهَمْزَةُ hemzə, وَ تَثْقِيلُ الْحَشْوِ ortanı (ayn əl-fiilini) şiddətləndirmək (şəddə qoymaq) və وَ حَرْفُ الْجَرِّ cər hərfi, məsələn: أَذْهَبْتُهُ "Onu göndərdim", فَرَّحْتُهُ "Onu sevindirdim", خَرَجْتُ بِهِ "Onu çıxardım".

Müteaddi fiil, özünə meful olan fiilə deyilir. Keçişli deyilməsinin səbəbi, fiilin mənasının mefula keçib təsir etməsidir. Fiil bir mefula müteaddi olur, məsələn:

ضَرَبْتُ زَيْدًا

"Mən Zeydi vurdum" ifadəsində ضَرَبَ fiili زَيْدْ sözünə keçmişdir.

Və ya iki mefula müteaddi olur, məsələn:

كَسَوْتُهُ جُبَّةً

“Ona cübbə geydirdim” ifadəsində كَسَى felinin ـهُ zamiri ilə جُبَّةً sözlərinə keçmişdir.

عَلِمْتُهُ فَاضِلاً

“Onu fəzilətli bildim” ifadəsində عَلِمَ felinin ـهُ zamiri ilə فَاضِلا sözlərinə keçmişdir.

Və ya üç mef'ula keçə bilər, misalı;

أَعْلَمْتُ زَيْدًا عَمْرًا خَيْرَ النَّاسِ

“Zeydə Amrın insanların xeyirlisi olduğunu bildirdim” ifadəsində أَعْلَمَ felinin زَيْد və عَمْر və خَيْرَ النَّاسِ sözlərinə keçmişdir.

Mütəaddi olmayan (keçidsiz və ya lazım) felə gəldikdə, o da yalnız failə aid olan fildir. Mənası bir mef'ula keçmir, çünki fel hadisə baxımından bir mef'ul tələb etmir, misalı;

ذَهَبَ زَيْدٌ

“Zeyd getdi” ifadəsindəki ذَهَبَ felinin lazım bir fel olduğunu göstərir.

Mütəaddi olmayan (keçidsiz və ya lazım) felin mütəaddi bir felə çevrilməsi üçün üç səbəb vardır. Birincisi ifal babına salıb əvvəlinə həmzə gətirmək, ikincisi təf'il babına salıb ortasındakı hərfi, yəni ayn əl-felini şiddələndirmək və üçüncüsü isə hərf-i cər ilə istifadə etməkdir. ذَهَبَ “Getdi”, فَرِحَ “Sevindi” və خَرَجَ “Çıxdı” lazım felinin mütəaddi olmasına misallar;

أَذْهَبْتُهُ

“Onu göndərdim” və,

فَرَّحْتُهُ

“Onu sevindirdim” və,

خَرَجْتُ بِهِ

“Onu çıxardım” kimi.