e. Əfəl-i təfdil

أَفْعَلُ التَّفْضِيلِ

ظahir isim üzərində işləməz, belə deyilmir; مَرَرْتُ بِرَجُلٍ أَفْضَلَ مِنْهُ أَبُوهُ "Atası ondan (özündən) daha fəzilətli olan bir adama rast gəldim" deyə. Bu ifadədə أَفْضَلَ sözünü رَجُلْ sözünə sifət etsək, fətalı oxuyuruq, çünki أَفْضَلَ qeyri-münsarifdir, cərr fətə ilə olur. Amma bu hal caiz deyil, çünki أَفْضَلَ sözünün cərrini qəbul etsək, o zaman رَجُلْ sözünə sifət olar və أَبُوهُ onun, yəni أَفْضَلَ sözünün faili olar. Lakin efal-u tafdil zahir isimdə işləyə bilməz. Buna görə də أَفْضَلَ sözünü dammalı edib أَفْضَلُ kimi oxumalıyıq. وَ يَلْزَمُهُ التَّنْكِيرُ və işləməsi üçün nekirə lazımdır, مَعَ مِنْ min hərfi-cərlə birlikdə, فَإِذَا فَارَقَتْهُ və min hərfi-cər efal-u tafdildən ayrıldıqda, فَالتَّعْرِيفُ بِاللَّامِ efal-u tafdil lam ilə marifə olur, أَوِ الْإِضَافَةِ və ya izafə ilə marifə olur, misal olaraq; زَيْدٌ الْأَفْضَلُ "Zeyd ən fəzilətlidir" və زَيْدٌ أَفْضَلُ الرِّجَالِ "Adamların ən fəzilətlisi Zeyddir" kimi. وَ مَا دَامَ efal-u tafdil nekirə olaraq, yəni min hərfi-cərlə istifadə olunduğu müddətdə, اسْتَوَى فِيهِ efal-u tafdil üçün sayılacaq şeylərdə bərabərdir; الذُّكُورُ müzəkkərlikdə, وَ الْإِنَاثُ müənnəslikdə, وَ الْمُفْرَدُ müfrəddə, وَ الْإِثْنَانِ təsniyədə, وَ الْجَمْعُ və cəmdə, bu sözlərdə أَفْعَلُ kimi istifadə olunur, فَإِذَا عُرِّفَ بِاللَّامِ əgər efal-u tafdil lam ilə marifə olarsa, müənnəs olur, təsniyə olur, cəm olur, yəni hansı üçün istifadə olunursa, o əlaməti alır, yəni min hərfi-cərlə tam əksidir. وَ إِذَا أُضِيفَ əgər ism-i tafdil izafə edilərsə, iki hal mümkündür: biri efal-u tafdilin muzaf olub muzafun ileyhe üstünlüyü nəzərdə tutulur, misal olaraq زَيْدٌ أَفْضَلُ الْمَكَّةِ "Zeyd Məkkənin ən fəzilətlisidir" Bu ifadə və ikinci olaraq عَائِشَةُ أَفْضَلُ الْأَعْرَابِ “Ayişə, ərəblərin ən fəzilətlisidir” demək ilə yanaşı عَائِشَةُ فُضْلَى الْأَعْرَابِ “Ayişə, ərəblərin ən fəzilətlisi” demək də caizdir. Efâl-u Tafdil Efal-u tafdil zahir isimdə təsir etməz. Yəni belə deyilmir; مَرَرْتُ بِرَجُلٍ أَفْضَلَ مِنْهُ أَبُوهُ “Onun atası özündən daha fəzilətli olan bir adama rast gəldim” kimi. Təfərrüatı yuxarıda verilib. Efal-u tafdil üçün min cər hərfi ilə birlikdə nekirəlik lazımdır, misalı; زَيْدٌ أَفْضَلُ مِنْ عَمْرٍو “Zeyd, Amrdan daha fəzilətlidir” kimi. Əgər efal-u tafdil ilə min cər hərfi ayrılırsa, o halda efal-u tafdil olan isim əlif-lam və ya izafət ilə marifə edilir, misalları; زَيْدٌ الْأَفْضَلُ “Zeyd ən fəzilətlidir” və, زَيْدٌ أَفْضَلُ الرِّجَالِ “Adamların ən fəzilətlisi Zeyddir” kimi. Efal-u tafdil min cər hərfi ilə nekirə olaraq istifadə edilməyə davam etdiyi müddətdə, mufaddalun aleyh, yəni öz üzərində təfdil olunan söz ilə aralarında müzekərlik, müənnəslik, müfrədlik, təsniyəlik və cəmlik baxımından bərabərlik olur. Yəni mufaddalun aleyh yuxarıda sadalananlardan hansı olsa da, efal-u tafdil tək başına أَفْعَلُ kimi gəlir. Əgər efal-u tafdil əlif-lam ilə marifə edilərsə, o halda müənnəs, təsniyə və cəm formasında olur. Əgər efal-u tafdil izafət ilə marifə edilərsə, o halda ya izafə olunduğu şeyə üstünlük nəzərdə tutulur (misalı yuxarıda verilib), ya da efal-u tafdil أَفْعَلُ və ya فُعْلَى kimi gəlir.