10. Mənsub İsim

اَلْمَنْسُوبُ

هُوَ الْاِسْمُ الْمُلْحَقُ بِآخِرِهِ يَاءٌ مُشَدَّدَةٌ لِلنِّسْبَةِ إِلَيْهِ. وَ حَقُّهُ أَنْ يُحْذَفَ مِنْهُ تَاءُ التَّأْنِيثِ وَ نُونُ التَّثْنِيَةِ وَ الْجَمْعِ، كَبَصْرِيٍّ وَ زَيْدِيٍّ وَ قِنِّسْرِيٍّ. وَ أَنْ يُقَالَ فِي نَحْوِ نَمِرٍ وَ دُئِلٍ؛ نَمَرِيٌّ وَ دُؤَلِيٌّ، وَ فِي خَنِيفَةَ؛ خَنَفِيٌّ، وَ فِي نَحْوِ غَنِيَّةٍ وَ ضَرِيَّةِ وَ أُمَيَّةٍ؛ غَنَوَيٌّ وَ ضَرَوِيٌّ وَ أُمَوِيٌّ. وَ فِيمَا آخِرُهُ أَلِفٌ ثَالِثَةٌ أَوْ رَابِعَةٌ مُنْقَلِبَةٌ عَنْ وَاوٍ كَعَصًا وَ أَعْشَى؛ عَصَوِيٌّ وَ عَشَوِيٌّ، أَوْ يَاءٌ كَرَحًى وَ أَعْمَى؛ رَحَوِيٌّ وَ أَعْمَوِيٌّ. وَ فِي الزَّائِدَةِ الرَّابِعَةِ الْقَلْبُ وَ الْحَذْفُ؛ كَحُبْلِيٍّ وَ حَبْلَوِيٍّ فِي حُبْلَى. وَ فِي الْخَامِسَةِ الْحَذْفُ لاَ غَيْرَ، كَحُبَارِيٍّ فِي حُبَارَى. وَ فِيمَا آخِرُهُ يَاءٌ ثَالِثَةٌ كَعَمٍ؛ عَمَوِيٌّ. وَ فِي الرَّابِعَةِ كَقَاضٍ؛ قَاضِيٌّ وَ قَضَوِيٌّ وَ الْحَذْفُ أَفْصَحُ. وَ فِي الْخَامِسَةِ الْحَذْفُ لاَ غَيْرَ، كَمُشْتَرِيٍّ فِي مُشْتَرِي. وَ فِي الْمُنْصَرِفِ مِنَ الْمَمْدُودِ، كِسَائِيٌّ وَ حِرْبَائِيٌّ وَ فِي غَيْرِ الْمُنْصَرِفِ، حَمْرَاوِيٌّ وَ زَكَرِيَّاوِيٌّ. وَ إِذَا نُسِبَ إِلَى الْجَمْعِ رُدَّ إِلَى وَاحِدِهِ، كَفَرَضِيٍّ وَ صَحَفِيٍّ فِي فَرَائِضَ وَ صَحَائِفَ

Mensub olan, yəni nisbət edilən isim; الْاِسْمُ الْمُلْحَقُ mülhəq isimdir, بِآخِرِهِ sonuna, يَاءٌ مُشَدَّدَةٌ şiddətli ya əlavə olunur, لِلنِّسْبَةِ إِلَيْهِ ona nisbət üçün. Mensub ismin qaydası budur ki; ondan تَاءُ التَّأْنِيثِ (dişilik t'si), وَ نُونُ التَّثْنِيَةِ وَ الْجَمْعِ (ikilik və cəmlik nunu) çıxarılır, məsələn: بَصْرِيٌّ "Bəsrəli", زَيْدِيٌّ "Zeydi", قِنِّسْرِيٌّ "Qinnisrili" kimi. Və belə deyilir: نَمِرٌ "Pələng" və دُئِلٌ "Çakal" sözləri üçün نَمَرِيٌّ "Pələngə aid", دُؤَلِيٌّ "Çakala aid" kimi. خَنِيفَةَ "Hənifə" üçün خَنَفِيٌّ "Hənəfi" deyilir. غَنِيَّةٍ "Zəngin", ضَرِيَّةِ "Dariyyə" (kənd adı), أُمَيَّةٍ "Üməyyə" sözləri üçün; غَنَوَيٌّ, ضَرَوِيٌّ, أُمَوِيٌّ deyilir. Sonu elif olan, üçüncü və ya dördüncü hərfi vavdan çevrilmiş olan sözlərdə, məsələn عَصَا "asa" (əsası عَصَوٌ), أَعْشَى "gecə koru" üçün عَصَوِيٌّ, عَشَوِيٌّ deyilir. Ya ilə bitən və ya vavdan çevrilmiş olan sözlərdə, məsələn رَحًى "dəyirman", أَعْمَى "kor" üçün رَحَوِيٌّ, أَعْمَوِيٌّ deyilir. Dördüncü artım elif-i məksura olan sözlərdə iki yol var: ya artım elifini vav ilə dəyişmək, ya da silmək; məsələn حُبْلَى "hamilə" üçün حُبْلَوِيٌّ və ya silsənsə حُبْلِيٌّ deyilir. Beşinci artım elif-i məksura olarsa, yalnız silmək mümkündür; məsələn حُبَارَى "Toyquşu" üçün حُبَارِيٌّ deyilir. Sonu üçüncü sırada ya olan sözlərdə, məsələn عَمٍ (əsli عَمِيٌ "cahil oldu") üçün عَمَوِيٌّ deyilir. Dördüncü sırada ya olan sözlərdə, məsələn قَاضٍ "qazi" üçün قَاضِيٌّ və قَضَوِيٌّ deyilir, ya-nın silinməsi daha fasihdir.

ir. وَ فِي الْخَامِسَةِ Bu ya harfi beşinci harfde olarsa; الْحَذْفُ لاَ غَيْرَ O ya hazf olunur, başqa heç nə edilməz; مُشْتَرِي "müşteri" kəlməsi üçün مُشْتَرِيٌّ deyirsən, وَ فِي الْمُنْصَرِفِ və munsarif kəlmələrdə, مِنَ الْمَمْدُودِ elif-i memdude olarsa; كِسَائِيٌّ və حِرْبَائِيٌّ kimi, وَ فِي غَيْرِ الْمُنْصَرِفِ və qeyri-munsarifdə; حَمْرَاوِيٌّ və زَكَرِيَّاوِيٌّ deyirsən, وَ إِذَا نُسِبَ إِلَى الْجَمْعِ əgər cəm bir kəlmə nisbet ismi edilərsə, yəni ona bir şey nisbet edilərsə; رُدَّ إِلَى وَاحِدِهِ cəm ismi müfrədinə qaytarılır; فَرَضِيٌّ "Farazî" və صَحَفِيٌّ "Qəzetçi" deyirsən, فِي bu; فَرَائِضُ "Farzlar" və صَحَائِفُ "Qəzetçilər" və ya صُحُفٌ kəlmələrindən. İsm-i Mensub Nisbet edilmək üçün sonuna şeddəli ya əlavə olunan kəlmədir. Mensub ismin haqqı, ondan tə’nis ta’sı, cəm və təsniyə nunlarının hazf edilməsidir. Misal olaraq بَصْرِيٌّ "Bəsrəli", زَيْدِيٌّ "Zeydə aid", قِنِّسْرِيٌّ "Kınnısrî" kimi. نَمِرٌ "Pələng" və دُئِلٌ "Çaqqal" kəlmələri üçün نَمَرِيٌّ və دُؤَلِيٌّ deyirsən. خَنِيفَةٌ kəlməsi üçün خَنَفِيٌّ "Hənəfi", غَنِيَّةٌ "Zəngin" kəlməsi üçün غَنَوَيٌّ, ضَرِيَّةٌ "Xüsusi yer adı" kəlməsi üçün ضَرَوِيٌّ və أُمَيَّةٌ "Ümeyyə" kəlməsi üçün أُمَوِيٌّ deyirsən. Sonu ya və ya vavdan çevrilmiş və üçüncü ya dördüncü hərfi elif-i maksura olan kəlmələrə gəlincə; عَصَا "Əsa" və أَعْشَى "Gecə koru" kəlmələri (bunların sonundakı elif vavdan çevrilmiş) üçün عَصَوِيٌّ və أَعْشَوِيٌّ deyirsən. رَحًى "Dəyirman" və أَعْمَى "Kor" kəlmələri (bunların sonundakı elif yadan çevrilmiş) üçün رَحَوِيٌّ və أَعْمَوِيٌّ deyirsən. Əgər bu əlavə elif-i maksura kəlmənin dördüncü hərfi olarsa, o zaman bu elif ya öz kökünə çevrilir, ya da hazf edilir, məsələn حُبْلَى "Hamilə" kəlməsindən mensub isim düzəltmək istədikdə ya حُبْلِيٌّ deyirik, ya da حُبْلَوِيٌّ deyirik. Əgər bu əlavə elif-i maksura kəlmənin beşinci hərfi olarsa, o zaman hazf edilir, başqa heç nə edilməz, məsələn حُبَارَى "Toy quşu" kəlməsindən mensub isim düzəltmək istədikdə حُبَارِيٌّ deyirik. Üçüncü hərfi ya olan عَمٍ ki kökü عَمِيٌ "cahil oldu" kəlməsi üçün عَمَوِيٌّ deyilir. Dördüncü hərfi ya olan قَاضٍ kəlməsinə gəlincə ki kökü قَاضِيٌ şəklindədir, ya قَاضِيٌّ deyirsən, ya da قَضَوِيٌّ deyirsən, amma hazf ilə düzəldilən mensub daha fasihtir. Beşinci hərfi ya olan مُشْتَرِي "müşteri" kimi kəlmələr üçün isə مُشْتَرِيٌّ deyirsən. Elif-i memdude alan və munsarif olan كِسَاءُ "paltar" və حِرْبَاءُ "bukalemun" kimi kəlmələr üçün كِسَائِيٌّ və حِرْبَائِيٌّ deyirsən. Qeyri-munsarif kəlmələrdə isə حَمْرَاءُ və زَكَرِيَّا kimi kəlmələr üçün حَمْرَاوِيٌّ və زَكَرِيَّاوِيٌّ deyirsən. Bir cəm kəlməyə nisbet etmək istədikdə o cəm kəlmə müfrədinə qaytarılır, misal olaraq فَرَائِضُ "Farzlar" və صَحَائِفُ "Qəzetçilər" kəlmələri üçün فَرَضِيٌّ və صَحَفِيٌّ deyirsən.