9. Musağğar İsim

اَلْمُصَغَّرُ

وَ هُوَ مَا ضُمَّ أَوَّلُهُ وَ فُتِحَ ثَانِيهِ وَ لَحِقَتْهُ يَاءٌ ثَالِثَةٌ سَاكِنَةٌ. وَ أَمْثِلْتُهُ؛ فُعَيْلٌ كَفُلَيْسٍ وَ فُعَيْعِلٌ كَدُرَيْهِمٍ وَ فُعَيْعِيلٌ كَدُنَيْنِيرٌ. وَ قَالُوا؛ أُجَيْمَالٌ وَ حُمَيْرَاءُ وَ سُكَيْرَانُ وَ حَبَيْلَى وَ لِلْمُخَافَظَةِ عَلَى الْأَلِفَاتِ. وَ تَقُولُ؛ فِي مِيزَانٍ وَ بَابٍ وَ نَابٍ وَ عَصًا؛ مُوَيْزِينٌ وَ بُوَيْبٌ وَ نُبَيْبٌ وَ عُصَيَّةٌ. وَ فِي عِدَةٍ وُعَيْدٌ، وَ فِي يَدٍ يُدَيَّةٌ، وَ فِي اُسْتٍ سُتَيْهَةٌ، تَرْجِعُ إِلَى الْأَصْلِ. وَ تَاءُ التَّأْنِيثِ الْمُقَدَّرَةُ فِي الثُّلاَثِيِّ تَثْبُتُ فِي التَّصْغِيرِ إِلاَّ مَا شَذَّ مِنْ نَحْوِ؛ عُرَيْبٍ وَ عُرَيْسٍ. وَ لاَ تَثْبُتُ فِي الرُّبَاعِيِّ كَقَوْلِكَ؛ عُقَيْرِبٌ إِلاَّ مَا شَذَّ مِنْ نَحْوِ؛ قُدَيْدِيمَةٍ وَ وُرَيَّئَةٍ. وَ جَمْعُ الْقِلَّةِ يُحَقَّرُ عَلَى بِنَائِهِ، نَحْوُ؛ أُكَيْلِبٍ وَ أُجَيْمَالٍ وَ أُغَيْلِمَةٍ، وَ جَمْعُ الْكَثْرَةِ يُرَدُّ إِلَى وَاحِدِهِ ثُمَّ يُصَغَّرُ، ثُمَّ يُجْمَعُ جَمْعَ السَّلاَمَةِ، نَحْوُ؛ شُوَيْعِرُونَ وَ مُسَيْجِدَاتٍ فِي شُعَرَاءَ وَ مَسَاجِدَ. أَوْ إِلَى جَمْعِ قِلَّتِهِ إِنْ وُجِدَ، نَحْوُ؛ غُلَيْمَةٍ فِي غِلْمَانٍ وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ؛ غُلَيِّمُونَ. وَ تَحْقِيرُ التَّرْخِيمِ أَنْ يُحْذَفَ الزَّوَائِدُ، نَحْوُ؛ زُهَيْرٍ وَ حُرَيْثٍ فِي أَزْهَرَ وَ حَارِثٍ. وَ تَقُولُ فِي ذَا وَ تَا؛ ذَيَّا وَ تَيَّا وَ فِي ألَّذِي وَ ألَّتِي؛ اَللَّذَيَّا وَ اَللتَّيَّا

وَ هُوَ və musəğğər isim, yəni ism-i təsğir olan söz; مَا elə bir sözdür ki; ضُمَّ أَوَّلُهُ birinci hərfi dammə ilə oxunur, وَ فُتِحَ ثَانِيهِ ikinci hərfi fətə ilə oxunur, وَ لَحِقَتْهُ üçüncü olaraq ona sükunlu ya əlavə olunur. وَ أَمْثِلْتُهُ və misalları; فُعَيْلٌ vəznində فُلَيْسٌ "pulcuq", فُعَيْعِلٌ vəznində دُرَيْهِمٌ "dirhəmcuq", فُعَيْعِيلٌ vəznində دُنَيْنِيرٌ "dinarcuq" kimi. وَ قَالُوا və dedilər; أُجَيْمَالٌ "dəvəcuqlar", حُمَيْرَاءُ "qırmızıcuq", سُكَيْرَانُ "sərhoşcuq", حُبَيْلَى "hamiləcuq" kimi və bu sözlərdə eliflərin qorunması üçün belə deyilir. وَ تَقُولُ sən deyirsən; فِي مِيزَانٍ "ölçü" üçün, وَ بَابٍ "qapı" üçün, وَ نَابٍ "köpek dişi" üçün, وَ عَصًا "əsə" üçün; مُوَيْزِينٌ "ölçücuq", بُوَيْبٌ "qapıcuq", نُبَيْبٌ "dişcuq", عُصَيَّةٌ "əsəcuq" deyirsən. وَ فِي عِدَةٍ "vaad" üçün وُعَيْدٌ "vaadcuq" deyirsən, وَ فِي يَدٍ "əl" üçün يُدَيَّةٌ "əlcuq" deyirsən, وَ فِي اُسْتٍ "arxa" (bəzi nüsxələrdə سَهٌ kimi də keçir) üçün سُتَيْهَةٌ "arxacuq" deyirsən, تَرْجِعُ إِلَى الْأَصْلِ kökə qayıdır, yəni اُسْتٌ sözünün kökü سَتْهٌ şəklindədir. وَ تَاءُ التَّأْنِيثِ الْمُقَدَّرَةُ və təxmini tə'nis t'sı, فِي الثُّلاَثِيِّ üç hərfli sözlərdə, تَثْبُتُ təsğirdə qalır, İstisna olaraq; عُرَيْبٍ "ərəbcuq" və عُرَيْسٍ "gəlinciq" kimi. وَ لاَ تَثْبُتُ فِي الرُّبَاعِيِّ dörd hərfli sözlərdə tə'nis t'sı qalmaz; məsələn, عُقَيْرِبٌ "əqrəbcuq" kimi, İstisna olaraq; قُدَيْدِيمَةٍ "öncücuq" və وُرَيَّئَةٍ "ötəcuq" sözlərində tə'nis t'sı açıq olur, yəni قُدَّامُ "ön" və وَرَاءُ "arxa, ötəsi" sözlərinin təsğiridir. وَ جَمْعُ الْقِلَّةِ azlıq cəmi, öz quruluşunda təsğir olunur; məsələn, أُكَيْلِبٍ "itcuqlar", أُجَيْمَالٍ "dəvəcuqlar", أُغَيْلِمَةٍ "uşaqcuqlar" kimi ki, bunlar أَكْلُبٌ "itlər", أَجْمَالٌ "dəvələr", غِلْمَةٌ "uşaqlar" sözlərinin təsğiridir. وَ جَمْعُ الْكَثْرَةِ çoxluq cəmi isə əvvəlcə təkə qaytarılır, sonra təsğir olunur, sonra cəmi salim kimi cəmlənir; məsələn, شُوَيْعِرُونَ və مُسَيْجِدَاتٍ sözləri شُعَرَاءَ "şairlər" və مَسَاجِدَ "məscidlər" üçün. Yaxud azlıq cəminə qaytarılırsa, məsələn, غُلَيْمَةٍ "uşaqcuqlar" غِلْمَانٍ "uşaqlar" üçün, istəsən, غُلَيِّمُونَ deyə bilərsən. وَ تَحْقِيرُ التَّرْخِيمِ qısaltmanın təsğiri odur ki, əlavə hərflər atılır; məsələn, زُهَيْرٍ və حُرَيْثٍ sözləri أَزْهَرَ və حَارِثٍ üçün. وَ تَقُولُ فِي ذَا وَ تَا; ذَيَّا və تَيَّا, وَ فِي ألَّذِي وَ ألَّتِي; اَللَّذَيَّا və اَللتَّيَّا deyirsən.

شُعَرَاءَ "Şaircikler" və مُسَيْجِدَاتٍ "Məscidcikler" kimi, فِي bu sözlərdə olduğu kimi; شُعَرَاءَ "şairlər" və مَسَاجِدَ "məscidlər" kimi sözlərdə, أَوْ إِلَى جَمْعِ قِلَّتِهِ və ya cəmi kıllete çevrilirlər, إِنْ وُجِدَ mövcud olarsa, Nəhu misalı belədir; غُلَيْمَةٍ "uşaqcağızlar" kimi, فِي غِلْمَانٍ "uşaq" sözündən, وَ إِنْ شِئْتَ قُلْتَ istəsən belə də deyə bilərsən; غُلَيِّمُونَ "uşaqcağızlar" deyə, وَ تَحْقِيرُ التَّرْخِيمِ və terhim olunan sözün kiçildilməsi; أَنْ يُحْذَفَ الزَّوَائِدُ əlavə hərflərin silinməsi, Nəhu misalı belədir; زُهَيْرٍ "çiçəkcik" və حُرَيْثٍ "hariscik" kimi, فِي أَزْهَرَ وَ حَارِثٍ Ezher və Haris sözlərindən, وَ تَقُولُ فِي ذَا وَ تَا zâ və tâ sözləri üçün deyirsən; ذَيَّا وَ تَيَّا zeyya və teyya deyirsən; فِي ألَّذِي وَ ألَّتِي ellezi və elleti sözləri üçün isə اَللَّذَيَّا وَ اَللتَّيَّا ellezeya və elleteya deyirsən. Musaggar İsim & Kiçiltmə İsmi Birinci damme, ikinci fetha və üçüncü sakit ya olan söz musaggar isimdir. Mən ism-i tasgir mövzusunu فُعَيْلٌ vəznindən فُلَيْسٌ və فُعَيْعِلٌ vəznindən دُرَيْهِمٌ və فُعَيْعِيلٌ vəznindən دُنَيْنِيرٌ kimi misallandırdım. Əlif hərflərinin qorunması ilə جَمَلٌ "dəvə" sözünün cəmi olan أَجْمَالٌ sözünü أُجَيْمَالٌ kimi, حَمْرَاءُ "qırmızı" sözünü حُمَيْرَاءُ kimi və سَكْرَانُ "sərxoş" sözünü سُكَيْرَانُ kimi və حُبْلَى "hamilə" sözünü isə حُبَيْلَى kimi deyirlər. Və مِيزَانٌ "ölçü" və بَابٌ "qapı" və نَابٌ "köpək dişi" və عَصَا "asa" sözlərini musaggar olaraq مُوَيْزِينٌ və بُوَيْبٌ və نُيَيْبٌ və عُصَيَّةٌ kimi deyirsən. Bunlarla yanaşı عِدَةٌ "söz vermək" sözünü وُعَيْدٌ kimi və يَدٌ "əl" sözünü يُدَيَّةٌ kimi və سَهٌ və اُسْتٌ "popo, arxa" sözünü سُتَيْهَةٌ kimi deyirsən. Bu şəkildə سُتَيْهَةٌ sözü kimi ism-i tasgir ediləndə اُسْتٌ sözünün əsli olan سَتْهٌ sözünə dönür, yəni sanki سَتْهٌ sözünü musaggar etmiş kimi oluruq. Bəzi üçlü köklü sözlərdən musaggar isimlərdə gizli bir tə’nis ta’sı olur, lakin şazz olaraq عُرَيْبٌ və عُرَيْسٌ sözlərində tə’nis ta’sı yoxdur. Dördlü köklü sözlərdə tə’nis ta’sı sabit olmur, məsələn عُقَيْرَابٌ "akrepcik" sözü kimi, lakin قُدَّامُ "ön" və وَرَاءُ "arxa, ötesi" sözlərinin musaggarı olan قُدَيْدِيمَةٌ və وُرَيِّئَةٌ sözləri istisnadır. Cəmi kıllet olan sözlər musaggar edilərkən öz quruluşları üzrə kiçildilir, misal olaraq أُكَيْلِبٌ "itciklər" və أُجَيْمَالٌ "dəveciklər" və أُغَيْلِمَةٌ "uşaqcağızlar" sözləri kimi ki, bunlar أَكْلُبٌ "itlər" və أَجْمَالٌ "dəvələr" və غِلْمَةٌ "uşaqlar" sözlərinin kiçildilməsidir. Cəmi kəsrət olan sözlər isə müfrədinə çevrilir və sonra musaggar edilir və sonra cəmi müzekker salim kimi cəmi edilir, misal olaraq شُعَرَاءُ və مَسَاجِدُ sözlərindən kiçildilən شُوَيْعِرُونَ "şaircikler" və مُسَيْجِدَاتٌ "məscidcikler" kimidir. Ya da varsa cəmi kıllete çevrilir, misal olaraq غِلْمَانُ sözünü غُلَيْمَةٌ kimi kiçiltmən kimi, lakin istəsən غُلَيِّمُونَ də deyə bilərsən. Terhim olunan sözün kiçildilməsi isə əlavə hərfin silinməsi ilə زُهَيْرٌ və حُرَيْثٌ kimidir ki, أَزْهَرَ və حَارِثٌ sözlərindən həmzə və əlif hərflərinin silinməsi ilə baş verir. Sən ism-i işarət olan ذَا və تَا sözləri üçün ذَيَّا və تَيَّا və ism-i mevsul olan أَلَّذِي və أَلَّتِي sözləri üçün isə اَللَّذَيَّا və اَللَّتَيَّا deyərək sözləri musaggar edirsən.