11. Sayı isimləri

أَسْمَاءُ الْعَدَدِ

Sən deyirsən; üçdən onadək kişi cinsində ثَلاَثَةٌ ilə عَشْرَةٌ, qadın cinsində isə üçdən onadək ثَلاَثٌ ilə عَشْرٌ. Mümeyyiz ya məcrur, ya da mənsub olur. Məcrur olan mümeyyiz tək olur və yüz, min və cəm olan sözlərin mümeyyizidir, həmçinin üçdən onadək olanların mümeyyizidir. Məsələn; مِائَةُ دِرْهَمٍ "Yüz dirhəm", أَلْفُ دِينَارٍ "Min dinar", ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ "Üç paltar", عَشَرَةُ غِلْمَةٍ "On uşaq". Amma bəzi hallarda şaz olaraq gəlir, məsələn; ثَلاَثِ مِائَةٍ "Üç yüz", أَرْبَعِ مِائَةٍ "Dörd yüz". Mənsub olan mümeyyiz isə on birdən doxsan doqquza qədər olanların mümeyyizidir və bu yalnız tək olur. On və ondan az olanların mümeyyizi cəm-i qillət olmalıdır, məsələn; عَشَرَةِ أَفْلُسٍ "On pul", amma daha az olduqda, məsələn; ثَلاَثَةُ شُمُوعٍ "Üç şam". Mürekkəb sayların qadın cinsində isə belə deyirsən; إِحْدَى عَشْرَةَ "On bir", اثْنَتَا عَشْرَةَ "On iki", ثَلاَثَ عَشْرَةَ "On üç", أَرْبَعَ عَشْرَةَ "On dörd" və s. On doqquza qədər. Bu mürekkəb saylarda birinci hissə kişi cinsində qadın, qadın cinsində isə kişi olur. Məsələn; ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً "On üç kişi", ثَلاَثَ عَشْرَةَ امْرَأَةً "On üç qadın". عَشْرَةٍ sözündə şin hərfi ya sakin, ya da kəsrə olur.

Sayı Adları

Sən, sayılan kişi və ya qadın cinsində olan söz üçün üçdən onadək aşağıdakı cədvəldə verilmiş sayları qeyd edirsən;

Kişi cinsi	Qadın cinsi
ثَلاَثَةٌ	ثَلاَثٌ
أَرْبَعَةٌ	أَرْبَعٌ
خَمْسَةٌ	خَمْسٌ
سِتَّةٌ	سِتٌّ
سَبْعَةٌ	سَبْعٌ
ثَمَانِيَةٌ	ثَمَانٍ
تِسْعَةٌ	تِسْعٌ
عَشَرَةٌ	عَشْرٌ

Sayıların mümeyyizi isə mecrur və ya mansub olaraq gəlir. Mecrur olan mümeyyiz müfrəddir. Yüz, min və cəmi sayıların mümeyyizi və üçdən doqquza qədər olan sayıların mümeyyizi müfrəddir, misalları;

مِائَةُ دِرْهَمٍ

“Yüz dirhəm” və,

أَلْفُ دِينَارٍ

“Min dinar” və,

ثَلاَثَةُ أَثْوَابٍ

“Üç paltar” və,

عَشَرَةُ غِلْمَةٍ

“On uşaq” kimi.

Lakin bu misallar şazzdır;

ثَلاَثُ مِائَةٍ

“Üç yüz” və,

أَرْبَعُ مِائَةٍ

“Dörd yüz” kimi.

Mansub olan mümeyyizə gəldikdə 11-dən 99-a qədər olan sayıların təmizidir. Lakin müfrəd olaraq gələ bilər. On və daha az olan sayının haqqı isə cəmi killett olmaqdır, misalları;

عَشَرَةُ أَفْلُسٍ

“On pul” kimi,

Lakin daha az olduqda misalı belədir;

ثَلاَثَةُ شُمُوعٍ

“Üç şam” kimi.

Mürekkəb tə’nis sayılar üçün;

إِحْدَى عَشْرَةَ

“On bir” və

اثْنَتَا عَشْرَةَ

“On iki” və

ثَلاَثَ عَشْرَةَ

“On üç” və,

أَرْبَعَ عَشْرَةَ

“On dörd”dən

إِلَى تِسْعَ عَشْرَةَ

“On doqquz”a qədər deyirsən.

Bu mürekkəb ifadə göründüyü kimi iki hissədən ibarətdir. Birinci hissəsi, yəni birlər mərtəbəsi adlandırdığımız hissə əgər sayılan ifadə, yəni mə’dud olan ifadə müzekkerdirsə te ilə, müənnəsdirsə te-siz olaraq gəlir, bu halda belə deyirsən;

ثَلاَثَةَ عَشَرَ رَجُلاً

“On üç kişi” və,

ثَلاَثَ عَشْرَةَ امْرَأَةً

“On üç qadın” kimi. Göründüyü kimi birinci tərkibdə mə’dud olan ifadə müzekker bir ifadə olduğu üçün mürekkəb sayının birinci hissəsi müənnəs kimi te ilə, ikinci tərkibdə mə’dud olan ifadə müənnəs bir ifadə olduğu üçün mürekkəb sayının birinci hissəsi müzekker kimi te-siz olaraq gəlmişdir. Sanki 3-dən 9-a qədər olan sayılardakı ziddiyyət kimidir.

عَشْرَةُ ifadəsindəki şın hərfi sakin edilir və ya عَشِرَةُ şəklində kəsrə ilə deyilir.