Felin bölmələri

فعلin bölmələri

Fə'l üç bölməyə ayrılır: Birinci – keçmiş zaman (mazi) felidir: Bu fel sakit tə'nis "tə"si ilə tanınır və quruluşu fətə üzərindədir, məsələn, ضَرَب (darəb), lakin cəmlik vavı ilə gəldikdə, quruluşu dammə üzərində olur, məsələn, ضَرَبُوا (darəbu), və hərəkətli merfu zamir gəldikdə isə quruluşu sükun üzərində olur, məsələn, ضَرَبْتُ (darəbtü). Bundan başqa, نِعْمَ (nə gözəl oldu), بِئْسَ (nə pis oldu), عَسَى (ümid edilir ki), لَيْسَ (deyil) kimi sözlər də, ən doğru fikrə görə, keçmiş zaman felinə daxildir. İkinci – əmr felidir: Əmr felinin tanınması tələbə işarə etməsi və müxatəb "ya"sını qəbul etməsi ilə olur və quruluşu sükun üzərindədir, məsələn, اضْرِبْ (idrib), lakin mütəl felin əmrində sonu silinir, məsələn, اغْزُ (uğzu), اخْشَ (ixşa), ارْمِ (irmi), və həmçinin قُومَا (ikiniz qalxın), قُومُوا (siz qalxın), قُومِي (sən qalx, qadın) kimi nümunələrdə nun silinir. Əmr felinə aid olan هَلُّمَ (gəl), هَاتِ (gətir), تَعَالَ (gəl) kimi sözlər də ən doğru fikrə görə əmr felinə daxildir. Üçüncü – müzarif felidir: Müzarif fel "ləm" ilə tanınır və başında "nəytü" sözünün hərfləri (nun, elif, ya, tə) olur, məsələn, نَقُومُ (biz qalxırıq), أَقُومُ (mən qalxıram), يَقُومُ (o qalxır), تَقُومُ (sən qalxırsan). Əgər keçmişi dörd hərfli olarsa, başı dammə ilə olur, məsələn, يُدَحْرِجُ (yuvarlayır), يُكْرِمُ (ikram edir). Digər hallarda başı fətə ilə olur, məsələn, يَضْرِبُ (vurur), يَسْتَخْرِجُ (çıxarır). Müzarif felin sonu cəmi müənnəs nunu ilə gəldikdə sükun üzərində olur, məsələn, يَتَرَبَّصْنَ (gözləyirlər) – Bəqərə 228, və ya إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ (bağışlayarlar) – Bəqərə 228. Müzarif felin sonu birbaşa tə'kid nunu ilə gəldikdə fətə ilə olur, həm söz, həm də təqdir olaraq, məsələn, لَيُنْبَذَنَّ (mütləq atılacaq) – Hümeze 4. Qalan hallarda isə müzarif fel irab olunur, məsələn, يَقُومُ زَيْدٌ (Zeyd qalxır), وَ لاَ تَتَبِعَانِّ (ikiniz tabe olmayın) – Yunus 89, لَتُبْلَوُنَّ (mütləq sınanacaqsınız) – Ali İmran 186, فَإِمَّ تَرَيِنَّ (əgər görsən) – Məryəm 26, وَ لاَ يَصُدُّنَّكَ (səni saxlamasınlar) – Qəsəs 87.

Fə'l bölmələri

Fə'l üç bölməyə ayrılır. Birinci bölmə keçmiş zaman (mazi) felidir.

Keçmiş zaman feli; sakit tə'nis "tə"si almaqla tanınır və quruluşu fətə üzərindədir, nümunəsi:

ضَرَبَ

"Vurdu" kimi.

Lakin keçmiş felə cəmlik vavı gəldikdə, yəni cəmi müzekkər forma olduqda, quruluşu dammə üzərində olur, nümunəsi:

ضَرَبُوا

"Vurdular" kimi.

Hərəkətli merfu zamir əlavə olunduqda isə keçmiş felin quruluşu sükun üzərində olur, nümunəsi:

ضَرَبْتُ

"Vurdum" kimi.

نِعْمَ "nə gözəl oldu", بِئْسَ "nə pis oldu", عَسَى "ümid edilir ki", لَيْسَ "deyil" kimi sözlər də ən doğru fikrə görə keçmiş zaman felinə daxildir.

Fel bölmələrinin ikinci hissəsi əmr felidir;

Əmr feli: Tələb əsasında mühataba ya hərfinin qəbul olunması ilə tanınır. Quruluşu sukun üzərindədir, misal;

إِضْرِبْ

“Vur” kimi.

Lakin əmr feli əgər mütəl fildən düzəldilərsə, o zaman quruluşu sonunun hazfi ilə olur, misalları;

أُغْزُ

“Qazaya çıx”

إِخْشَ

“Qorx”

إِرْمِ

“At” kimi və bunlara əlavə olaraq;

قُومَا

“ikiniz qalxın”,

قُومُوا

“sizlər qalxın”,

قُومِي

“sən qalx (qız)” kimi ifadələrdə də nun hərfinin hazfi üzərindədir.

هَلُّمَ helləmə “gəl” ifadəsi, هَاتِ hati “gəl” ifadəsi, تَعَالَ teâl “gəl” ifadəsi səhih rəydə Temim ləhcəsinə görə əmr fellərindəndir.

Fellərin üçüncü hissəsi Muzari feli:

Muzari feli: Cəhd-i mutlaq edatı olan “lem” ilə tanınır. Başına muzariat hərfləri olan nun, elif, ya və te hərfləri gəlir, misalları;

نَقُومُ

“biz qalxırıq”,

أَقُومُ

“mən qalxıram”,

يَقُومُ

“o qalxır”,

تَقُومُ

“sən qalxırsan” kimi.

Əgər muzari felin mazi forması rubai olarsa, o zaman muzari felin əvvəli dammə ilə olur, misalı;

يُدَحْرِجُ

“yuvarlayır” və,

يُكْرِمُ

“ikram edir” kimi.

Bu hallardan başqa muzariat hərfi fətahlanır, misalı;

يَضْرِبُ

“vurur”,

يَسْتَخْرِجُ

“çıxarır” kimi.

Əgər muzari felin sonuna nun-u nisvə, yəni cəmi müənnəs nunu əlavə olarsa, muzari fel sukun üzərində olur, misalları;

يَتَرَبَّصْنَ

“gözləyirlər…” Bəqərə 228, və

إِلاَّ أَنْ يَعْفُونَ

“Onların vaz keçməsi…” Bəqərə 228 ayəsində olduğu kimi.

Muzari felə tə’kid nunu əlavə olarsa, muzari felin quruluşu fətah üzərində olur, misalı;

لَيُنْبَذَنَّ

“Əlbəttə o atılacaqdır..” Hümeze 4

Bunlardan başqa muzari fel murebtir, misalları;

يَقُومُ زَيْدٌ

“Zeyd qalxır”,

وَ لاَ تَتَبِعَانِّ

“İkiniz tabe olmayın..” Yunus 89,

لَتُبْلَوُنَّ

“Əlbəttə sınağa çəkiləcəksiniz..” Ali İmran 186,

فَإِمَّ تَرَيِنَّ

“Əgər görsən..” Məryəm 26, və,

وَ لاَ يَصُدُّنَّكَ

“Səni saxlamasınlar..” Qəsəs 87 kimi.

Qeyd: Bu dərs tamamilə mətnin eynisidir, şərhə aid mətn yoxdur. Şərhə, növbəti dərs ilə davam edirik..