Dammə üzrə məbnilik 5
٤- دördüncü hal; اَلْحَالَةُ الرَّابِعَةُ – Müzafun ileyh hazf olunur və yalnız mənası nəzərdə tutulur, söz olaraq deyil. Bu halda həmin sözlər dammə üzərində mebni olur, məsələn, Səba qiraətində olduğu kimi; لِلهِ الأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ بَعْدُ "Əmr əvvəldən və sondan Allahındır". Mənim "və onların bacıları" sözüm – burada altı istiqamət adlarını, həmçinin "ilk", "alt" və onlara bənzər sözləri nəzərdə tutmuşam.
Şair deyir:
Ömrünə and olsun, bilmirəm və qorxuram
Ölüm ilk olaraq hansımıza gələcək
Başqa bir şair deyir:
Əgər mən sənə qarşı etibarlı olmasam və səninlə görüş yalnız uzaqdan uzağa olsa
Dördüncü hal – qablu və ba'd sözlərinin dördüncü halı; muzafun ileyh hazf olunur, yalnız mənası nəzərdə tutulur, söz olaraq deyil. Bu halda həmin sözlər dammə üzərində mebni olur, Səba qiraətində olduğu kimi; لِلهِ الأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ بَعْدُ "Əmr əvvəldən və sondan Allahındır". Mənim metindəki "və onların bacıları" sözüm – burada altı istiqamət adlarını, həmçinin "ilk", "alt" və onlara bənzər sözləri nəzərdə tutmuşam. Şair deyir: Ömrünə and olsun, bilmirəm və qorxuram, ölüm ilk olaraq hansımıza gələcək. Başqa bir şair deyir: Əgər mən sənə qarşı etibarlı olmasam və səninlə görüş yalnız uzaqdan uzağa olsa.
Şərhin Ümumi Mənası: Qablu və ba'd sözlərinin dördüncü halı – muzafun ileyh hazf olunur və yalnız mənası nəzərdə tutulur, söz olaraq deyil. Bu halda qablu və ba'd sözləri dammə üzərində mebni olur. Səba qiraətində olduğu kimi;
لِلهِ الأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ بَعْدُ
"Əmr əvvəldən və sondan Allahındır" ayəsində qablu və ba'd sözləri min cərr hərfinə məruz qalsalar da, muzafun ileyh hazf olunub və yalnız mənası nəzərdə tutulduğu üçün dammə üzərində mebni olurlar. Lakin məhəllən məcrurdurlar.
Musannif deyir ki, metində dediyim "onların bacıları" sözündən məqsədim esma-i sitte (ön, arxa, sağ, sol, üst, alt) və aşağı, ilk kimi sözlərdir.
Şair deyir:
لَعَمْرُكَ مَا أَدْرِي وَ إِنِّي لَأَوْجُلُ
Ömrünə and olsun ki, bilmirəm və qorxuram
عَلَى أَيِّنَا تَعْدُو الْمَنِيَّةُ أَوَّلُ
Ölüm ilk olaraq hansımıza hücum edəcək
Yuxarıdakı beytdə keçən اَلْأَوَّلُ sözündə muzafun ileyh (izafənin ikinci tərəfi) hazf olunub və mənası nəzərdə tutulub, yəni niyyətdə saxlanılıb, lakin sözü niyyətdə saxlanmadığı üçün dammə üzərində məbnidir.
Başqa bir şair isə belə deyib:
إِذَا أَنَا لَمْ أُومَنْ عَلَيْكَ وَ لَمْ يَكُنْ
Əgər sənə etibar edən biri olmasam,
لِقَاؤُكَ إِلاَّ مِنْ وَرَاءُ وَرَاءُ
Görüşümüz də uzaqdan uzağa olsa...
Yuxarıdakı beytdə وَرَاءُ sözü də bu cürdür.
حاشية
Dil: عمرك yəni həyatın, ما أدري yəni bilmirəm, أوجل yəni qorxuram, المنية yəni ölüm
Məna: Şair dostuna müraciət edir və onun həyatına and içir ki, ölümün əvvəlcə kimin qapısını döyəcəyini bilmir və qorxur, çünki ölüm insanın yanına xəbərsiz gəlir.
İrab: لام; and üçün olan lam, عمر; mübtəda, mərcə və izafədir, كاف; birləşmiş əvəzlik, izafədə cər yerindədir. Mübtədanın xəbəri mütləq hazf olunub, təqdiri; andımdır. ما أدري: ما; inkar edici, təsiri yoxdur, أدري; müzari fiil, mərcə, və y-də dammə təqdir olunub, çünki ağırdır və fail mənəm. و; hal vəziyyəti bildirir. إني: إن; fiilə bənzər hərf, y; nəsb yerində, اسم إن. لام; sürüşmüş lam. أوجل; müzari fiil və fail gizlidir, təqdiri mənəm və Aucəl tənvin formasında Afəl və mənası daha qorxan ola bilər, bu zaman خبر olur. على; cər hərfi, أي; istifham ismi, cər olunub. أي; izafədir və ـنا; izafədə cər yerindədir. على أي; تعدو ilə əlaqəlidir. تعدو; müzari fiil, mərcə, dammə təqdir olunub. المنية; fail, mərcə. أول; məkan zərfi, dammə üzərində məbnidir, nəsb yerindədir və تعدو ilə əlaqəlidir.
İstinad səbəbi; أول sözü dammə üzərində məbnidir və nəsb yerindədir. Əgər irab olsaydı, nəsb olardı. Məbnilik səbəbi; şair izafənin ikinci tərəfini hazf edib və mənasını niyyət edib.
Dil; أومن sözünün əsli أؤمن-dir; burada müzariyyə həmzəsi məchul üçün dammə ilə gəlib. Sonra sükunlu həmzə gəlir. Bu sözün kökü, ikinci həmzə vav çevrilib, çünki iki həmzə bir sözün əvvəlində toplanıb və ikinci həmzə sükunlu olub. İkinci həmzə birinci hərfin hərəkəsinə uyğun uzatma hərfinə çevrilir.
Məna; Əgər sən özünə və bütün işlərinə mənə etibar etməsən, dostluğumuzda xeyir yoxdur və məni sanki səni qoruyan biri kimi görməlisən və mənim arxamda olduğum üçün sənə pislik çatmaz.
İrab; إذا; gələcək zaman üçün zərf, şərtini aşağı salır, cavabına görə nəsb olunur, sükun üzərində məbnidir və zaman zərfi yerindədir. أنا; gizli fiilin failidir, sonra gələn fiil onu izah edir. لم; inkar və cəzm və çevirmə hərfi. أومن; müzari fiil, məchul üzərində məbnidir və fail mənəm. عليك; أومن fiili ilə əlaqəlidir. و; birləşdirici hərf və لم; cəzm hərfi. يكن; naqis müzari fiil, لم ilə cəzm olunub. لقاؤك; isim, mərcə, izafədir və كاف; izafədə cər yerindədir. إلا; məhdudlaşdırıcı alət. من; cər hərfi. وراء; məkan zərfi, dammə üzərində məbnidir, من ilə cər yerindədir. من وراء; hazf olunmuş xəbərlə əlaqəlidir. وراء; birinci وراء-nin təsdiqidir.
İstinad səbəbi; وراء sözü bu beytə dammə üzərində məbnidir və cər yerindədir, cər hərfi ilə. Məbnilik səbəbi; izafənin ikinci tərəfi hazf olunub və mənası niyyət edilib, lakin sözü deyil.