Dammə üzrə məbnilik 4
٣- ÜÇÜNCÜ HAL; Kablu və ba’du sözlərinin izafədən həm ləfzi, həm də mənaca ayrılmasıdır. Yəni muzafun ileyh nəzərdə tutulmur, belə olduqda bu iki söz də əvvəlki irabla cər edilir, lakin onlar tenvin alır, çünki bu halda onlar digər nekirə isimlər kimi tam isim olur. Belə deyirsən: جِئْتُكَ قَبْلاً وَ بَعْدًا və مِنْ قَبْلٍ وَ بَعْدٍ
Şair deyir:
فَسَاغَ لِيَ الشَّرَابُ وَ كُنْتُ قَبْلاً
أَكَادُ أَغَصُّ بِالْمَاءِ الْفُرَاتِ
Bəziləri belə oxuyub: لِلهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلٍ وَ بَعْدٍ cər və tenvin ilə
Üçüncü hal kablu və ba’du sözlərinin izafədən həm ləfzi, həm də mənaca ayrılmasıdır. Yəni muzafun ileyh nəzərdə tutulmur, sanki orada yoxdur, hərçənd gizli olsa belə. Bu halda kablu və ba’du sözləri min harf-i cerri varsa cərli, yoxdursa zərf olaraq fətalı irablanır. Lakin tenvin alır. Bu sözlər tenvin aldıqda nekirə isimlər kimi tam isim olur. Belə deyirsən:
جِئْتُكَ قَبْلاً وَ بَعْدًا
“Sənə əvvəl və sonra gəldim” və,
مِنْ قَبْلٍ وَ بَعْدٍ
“Bundan əvvəl və bundan sonra” kimi.
Şair belə deyib:
فَسَاغَ لِيَ الشَّرَابُ وَ كُنْتُ قَبْلاً
Şərab boğazımdan asanlıqla keçdi, halbuki mən
أَكَادُ أَغَصُّ بِالْمَاءِ الْفُرَاتِ
Az qala şirin su içərkən boğulurdum
Bəziləri də ayədə olduğu kimi "qabl" və "ba’d" sözlərini cərr və tənvin ilə oxuyurlar:
لِلهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلٍ وَ بَعْدٍ
“Bundan əvvəl və sonra əmrin sahibi Allahdır” kimi.
حاشية
Dil: Sāğ; boğaza asanlıqla daxil olan. Ağs – yəni boğulmaq. Həmin su – ya isti, ya da şirin; "furat" sözü həm isti, həm də soyuq su üçün işlədilir.
Məna: Mən intiqamımı almadan əvvəl, istənilən içki boğazımdan keçmirdi, rahat içə bilmirdim. İndi isə yemək və içməkdə çətinlik qalmayıb, boğazımda heç bir tikan yoxdur.
İrab: Sāğ – əvvəlki cümləyə görə feyl, keçmiş zaman. Li – sāğ ilə əlaqəli. Şərab – fail, mərcud. Və kuntu – hal cümləsi, kuntu – keçmiş zaman feyli, "tu" – birinci şəxsin əvəzliyi, fail. Qablan – zərf, məkan, mənsub. Akadu – naqis feyl, mərcud, əvəzliyi gizli "mən". Ağs – feyl, mərcud, əvəzliyi gizli "mən". Ba – cər hərfi. Ma – ba ilə cər olunub. Bil-ma – ağs feyli ilə əlaqəli. Furat – suya sifət.
İstinad səbəbi: "Qablan" sözünün şeirdə tənvin ilə mənsub gəlməsi, izafədən ayrıldığı üçün. Əgər izafə niyyəti olsaydı, tənvin olmazdı, bu halda "qablan" nakarədir.
Cəhdəri və Aqili "qabli"ni cər və tənvinsiz oxuyublar. Başqaları cər və tənvin ilə "qablin", yeddi qiraət sahibi isə zamm ilə "qablu" oxuyublar.
Ayənin irabı: Lam – cər hərfi, Allah – lam ilə cər olunub. Lillah – gizli xəbərə bağlı. Əmr – mübtəda, mərcud. Min – cər hərfi. Qabli və ya qablin – cər və tənvinli və tənvinsiz, isim, cər əlaməti kəsrə. Yeddi qiraətdə "qablu" zamm ilə – zaman zərfi, zamm ilə məbni, cər hərfi ilə cər olunur. Min ba’d – min qabli kimi irab olunur.