Dammə üzrə məbnilik 3
٢- İKİNCİ HAL; MÜZAFUN İLEYHİN hazf olunması və onun sözünün mövcudluğu niyyət edilir. Bu halda hər iki söz əvvəlki kimi irablanır. İzafət niyyəti olduğuna görə tenvin alınmaz. Bu, şairin sözündə olduğu kimidir;
وَ مِنْ قَبْلِ نَادَى كُلُّ مَوْلًى قَرَابَةٍ
فَمَا عَطَفَتْ مَوْلًى عَلَيْهِ الْعَوَاطِفُ
Rivayətə görə, "qabli" sözü tenvinsiz olaraq cər edilir, yəni; "və min qabli zalikə", yəni "bundan əvvəl". Şair "zalikə" sözünü ləfzindən hazf edib, onu sabit olaraq niyyət edib, yəni orada "zalikə" varmış kimi deyib. Cəhdəri və Ukeyli "lillahi-l-amru min qablu və min ba'du" (Rum 4) ayəsindəki "qabl" və "ba'd" sözlərini cər ilə, tenvinsiz olaraq oxuyublar, yəni; "min qabli-l-ğaləb və min ba'dihi", yəni "qalibiyyətdən əvvəl və sonra". Burada müzafun ileyh hazf olunub, lakin mövcudluğu niyyət edilib.
İkinci hal – "qabl" və "ba'd" sözlərinin müzafun ileyhinin hazf olunması və onun ləfzinin sabitliyi niyyət edildikdə, bu sözlər əvvəlki kimi, yəni min harfi-cər varsa cər ilə, yoxsa zarf olaraq fətah ilə irablanır. Lakin izafət niyyəti olduğuna görə bu iki söz tenvin almır. Şairin sözündə olduğu kimi;
وَ مِنْ قَبْلِ نَادَى كُلُّ مَوْلًى قَرَابَةٍ
Və bundan əvvəl hər bir qohum dostunu çağırdı
فَمَا عَطَفَتْ مَوْلًى عَلَيْهِ الْعَوَاطِفُ
Amma dosta şəfqət etmədi, şəfqət edənlər
Şeirdəki qabıl sözü tənvinsiz şəkildə cərr ilə rəvayətdir. Yəni təqdiri مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ "Bundan əvvəl" şəklindədir. Şair مِنْ قَبْلِ ذَلِكَ ifadəsindən ذَلِكَ sözünü hazf edib və sanki orada sabit imiş kimi təqdir edib. Cəhderi və Ukeyli isə;
لِلهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَ مِنْ بَعْدُ
"Bundan əvvəl və bundan sonra əmrin sahibi Allahdır" ayə-i kərimədəki قَبْلْ və بَعْدْ sözlərini tənvinsiz şəkildə cərr ilə لِلهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلِ وَ مِنْ بَعْدِ deyə oxuyublar və مِنْ قَبْلِ الْغَلَبِ وَ مِنْ بَعْدِهِ deyə muzafun ileyhi varmış kimi mahzuf muzafun ileyhi niyyətdə saxlayıblar. مِنْ قَبْلِ الْغَلَبِ وَ مِنْ بَعْدِهِ ifadəsində muzafun ileyh hazf edilib və varlığı təqdir olunub.
حاشية
اللغة: məvla; bu beytə görə yardım edən və yaxın olan. Məvla sözünün çoxlu mənaları var, onları qeyd etməyə ehtiyac yoxdur. Atıf; meyl etmək. Əl-əvatif; beytə görə qohumluq, dostluq və s. səbəbilə şəfqət və mərhəmət tələb edən şeylər.
Məna; və bu hadisədən əvvəl, şairə baş verən hadisədən əvvəl, hər bir yaxın öz yaxınını çağırdı ki, ona kömək etsin, onu xilas etsin, lakin bu çağırış onların heç birinə təsir etmədi, şairin fəryadı onları meyl etdirmədi, heç kim ona mərhəmət göstərmədi və ya tez köməyə gəlmədi.
İrab: və min; vav əvvəlki sözə görə, min; cər hərfi. Qabıl; cərli isim və cər işarəsi kəsrədir. Min qabıl felə bağlıdır. Nədə; keçmiş zaman feli, fətə üzərində bina olunub. Küll; fail və muzafdır. Məvla; tənvinli və tənvinsiz rəvayət olunur, birinci halda, yəni məvlə; muzafun ileyhi, cərli, cər işarəsi kəsrədir, alifin hazf olunmasına görə, iki səkinin qarşılaşmasına görə, görünməməsinə mane olan təəssürdür. Bu halda, qohumluq nədə felinin məfuludur. İkinci halda; məvla tənvinsiz; muzafun ileyhi, cərli, cər işarəsi kəsrədir, alifin təəssürünə görə və muzafdır. Qohumluq; muzafun ileyhi, cərli. Bu halda, nədə felinin məfulu hazf olunub, məqsəd onun qeyd olunmasında deyil. Fəma: fə; atıf hərfi, ma; inkar. Atıf; keçmiş zaman feli, tə; müənnəslik üçün. Məvla; atıf felinin məfulu ola bilər, faildən əvvəl gəlməsi mümkündür və felə bağlıdır. Əl-əvatif; fail, məf'ul. Bəziləri məvla sözünü əvəz olaraq irab ediblər, bu isə əvəz olunanın əvvəl gəlməsini tələb edir və burada uyğun deyil. Bəziləri hal olaraq irab ediblər, bu isə halın sahibindən əvvəl gəlməsini tələb edir və bu nahivçilər arasında mübahisəlidir. Bu baxımdan, birinci irab bu mövzuda doğrudur.
İstinadın səbəbi: beytin qabıl sözünün tənvinsiz cərr ilə rəvayət olunması, cərr; çünki ismarədir və tənvinin tərk olunması muzafun ileyhi hazf olunub və təqdir olunub. Təqdiri; və min qabıl zalik, işarə ismi izafə ilə cər yerindədir, sözdən hazf olunub və təqdiri niyyət edilib.
Cəhderi; Asim ibn Əbu Sabah, Basralı qiraətçi, 128 hicri ildə vəfat edib.
Ukeyli; məşhur qiraətçi, qiraəti Nəsr ibn Asimdən öyrənib.