Dammə üzrə məbnilik 2
١- إِحْدَاهَا: İki sözün (قَبْلُ və بَعْدُ) dörd halından biri budur ki, onlar söz olaraq muzaf olsunlar və bu halda zərfiyyə üzrə nəsb və ya 'min' hərfi ilə cər olurlar. Deyirsən: جِئْتُكَ قَبْلَ زَيْدٍ وَ بَعْدَهُ "Sənə Zeyddən əvvəl və ondan sonra gəldim". Bu halda hər iki söz zərfiyyə üzrə nəsb olunur. Və ya deyirsən: مِنْ قَبْلِهِ وَ مِنْ بَعْدِهِ "Ondan əvvəl və ondan sonra". Bu halda hər iki söz 'min' hərfi ilə cər olunur. Allah Təala buyurur: فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ (Həcc 42) "Onlardan əvvəl Nuhun qövmü də təkzib etdi"; فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ (Casiye 6) "Allahdan və ayələrindən sonra hansı sözə inanırlar?"; Allah Təala buyurur: أَ لَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ اللَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ (Tövbə 70) "Onlara özlərindən əvvəlkilərin xəbəri gəlmədimi?"; Allah Təala buyurur: مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُورُنَ الْأُولَى (Qəsəs 43) "İlk nəsilləri məhv etdikdən sonra".
إِحْدَاهَا قَبْلُ və بَعْدُ sözlərinin dörd halından biri; أَنْ يَكُونَا bu iki sözün olmasıdır, مُضَافَيْنِ muzaf sözlər, لَفْظًا söz olaraq, فَيُعْرَبَانِ bu halda, yəni söz olaraq muzaf olduqda, irablanırlar, نَصْبًا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ zərf olmaq üçün nəsb olaraq, أَوْ خَفْضًا və ya cər olaraq, بِمِنْ 'min' hərfi ilə, تَقُولُ deyirsən: جِئْتُكَ قَبْلَ زَيْدٍ وَ بَعْدَهُ "Sənə Zeyddən əvvəl və ondan sonra gəldim" kimi. فَتَنْصُبُهُمَا bu iki söz, yəni قَبْلُ və بَعْدُ, zərfiyyə üzrə nəsb olunur. وَ مِنْ قَبْلِهِ وَ مِنْ بَعْدِهِ "Ondan əvvəl və ondan sonra" kimi deyirsən; فَتَخْفِضُهُمَا bu iki söz cər olunur, بِمِنْ 'min' hərfi ilə. قَالَ اللهُ تَعَالَى; Allah Təala buyurur: فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ "Onlardan əvvəl Nuhun qövmü də təkzib etdi" (Həcc 42), فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ "Allahdan və ayələrindən sonra hansı sözə inanırlar?" (Casiye 6), قَالَ اللهُ تَعَالَى; Allah Təala buyurur: أَ لَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ اللَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ "Onlara özlərindən əvvəlkilərin xəbəri gəlmədimi?" (Tövbə 70), قَالَ اللهُ تَعَالَى; Allah Təala buyurur: مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُورُنَ الْأُولَى "İlk nəsilləri məhv etdikdən sonra" (Qəsəs 43).
Şərhin Ümumi Mənası: Musannifin قَبْلُ və بَعْدُ sözləri üçün göstərdiyi dörd haldan biri budur ki, bu iki söz də söz olaraq muzaf olsunlar. Bu halda قَبْلُ və بَعْدُ sözləri söz olaraq muzaf olduqda zərfiyyə üzrə nəsb və 'min' hərfi ilə cər olmaq üçün irablanırlar. Deyirsən:
جِئْتُكَ قَبْلَ زَيْدٍ وَ بَعْدَهُ
"Sənə Zeyddən əvvəl və ondan sonra gəldim" ifadəsində جَاءَ ecvef, mehmuz ul-lam olan keçmiş fildir, ona mütəhərrik zamir birləşdiyinə görə sükun üzərində məbnidir, ـتُ merfu muttasıl zamir, fail, ـكَ mansub muttasıl zamir, mefulun bih, fatha üzərində məbni, قَبْلَ zaman zərfi, mansub, nəsb alaməti fatha ilədir, həmçinin muzafdır, زَيْدٍ muzafun ileyh, الوَاوُ atıf hərfi, بَعْدَ zaman zərfi, mansub, nəsb alaməti fatha ilədir, həmçinin muzafdır, ـهُ mecrur muttasıl zamir, muzafun ileyhdir. Göründüyü kimi tərkibdə قَبْلُ və بَعْدُ sözləri muzaf və zaman zərfidir. Buna görə də nəsb alaməti ilə irablanmışdır.
مِنْ قَبْلِهِ وَ مِنْ بَعْدِهِ
"Ondan əvvəl və ondan sonra" ifadəsində isə قَبْلُ və بَعْدُ sözləri 'min' hərfi ilə mecrur olur. Buna görə də cər alaməti kəsrə ilədir.
İndi Allah-taalanın bəzi ayələrində keçən قَبْلْ və بَعْدْ sözlərinə baxaq;
فَقَدْ كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ
"Onlardan əvvəl Nuhun qövmü də təkzib etdi" ayəsində قَبْلْ sözü muzafdır, zərf olmaq üçün nəsb əlaməti ilə irablanıb.
فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَ اللهِ وَآيَاتِهِ يُؤْمِنُونَ
"Allahdan və ayələrindən sonra hansı söhbətə inanırlar" ayəsində بَعْدْ sözü muzafdır, zərf olmaq üçün nəsb əlaməti ilə irablanıb.
أَ لَمْ يَأْتِهِمْ نَبَأُ اللَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ
"Onlara özlərindən əvvəlkilərin xəbəri gəlməyibmi" ayəsində قَبْلْ sözü min cərr hərfi ilə məcrurdur, cərr əlaməti ilə irablanıb.
مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُورُنَ الْأُولَى
"İlk nəsilləri məhv etdikdən sonra" ayəsində بَعْدْ sözü min cərr hərfi ilə məcrurdur, cərr əlaməti ilə irablanıb.
حاشية
İrab: كذبت; keçmiş zaman feli, fətə üzərində bina olunub, və tə; səkinə olan müənnəslik üçün. قبلهم: قبل; məful, zaman zərfi, nəsb olunub. هم; birləşmiş əvəzlik, izafə ilə cərr yerində. قوم; fail, məru və muzaf. نوح; muzafun-ileyh, məcrur və cərr əlaməti kəsrədir.
İrab: فبأي: fə istifna hərfi, bə; cərr hərfi, əy; istifham ismi, bə ilə məcrur. فبأي felə "yu'minun" ilə əlaqəlidir. حديث; muzafun-ileyh, məcrur. بعد; məful fiih, zaman zərfi, nəsb və muzaf. الله; muzafun-ileyh, məcrur. və آياته: vəv atf hərfi, ayat; Allah isminə atf olunub, məcrur. və ha; izafə ilə cərr yerində. يؤمنون; müzari fel, məru, nünun sabit olması ilə məru. Çünki beş fel qrupundandır. və vəv; birləşmiş əvəzlik, səkinə üzərində bina olunub, fail yerində.
İrab: أ لم; həmzə istifham hərfi, lam; cəzm, inkar və tərsinə. يأتهم; yəti; müzari fel, məczum, cəzm əlaməti axırdan əlifin silinməsi. və ha; birləşmiş əvəzlik, məful yerində. نبأ; fail, məru və muzaf. الذين; əlaqələndirici isim, fətə üzərində bina olunub, izafə ilə cərr yerində. من; cərr hərfi. قبل; məcrur isim və cərr əlaməti kəsrədir, muzaf. هم; birləşmiş əvəzlik, səkinə üzərində bina olunub, izafə ilə cərr yerində. من قبلهم əlaqələndirici isimlə əlaqəli, təqdiri; əvvəlkilərdən boş qalanlar.
İrab: من; cərr hərfi. بعد; məcrur. من بعد; əvvəlki "atəyna" felinə bağlıdır. ما; mənbə hərfi, irabda yeri yoxdur. أهلك; keçmiş fel, səkinə üzərində bina olunub, hərəkətli birləşmiş əvəzliklə. نا; birləşmiş əvəzlik, fail yerində. və "ma" və felin mənbəvi mənası izafə ilə cərr yerindədir, təqdiri; məhv etməyimizdən sonra. القرون; məful, nəsb olunub. الأولى; sifət, nəsb olunub, nəsb əlaməti əlifdə təəssürə görə gizlidir.