Kəsrə üzrə məbnilik 4
وَ افْتَرَقَتْ بَنُو تَمِيمٍ فِرْقَتَيْنِ؛
١- فَمِنْهُمْ مَنْ أَعْرَبَهُ؛ بِالضَّمَّةِ رَفْعًا وَ بِالْفَتْحَةِ مُطْلَقًا، فَقَالَ؛ مَضَى أَمْسُ بِالضَّمِّ، وَ اعْتَكَفْتُ أَمْسَ، وَ مَا رَأَيْتُهُ مُذْ أَمْسَ بِالْفَتْحِ. قَالَ الشَّاعِرُ؛
لَقَدْ رَأَيْتُ عَجَبًا مُذْ أَمْسَا
عَجَائِزًا مِثْلَ السَّعَالِي خَمْسَا
يَأْكُلْنَ مَا فِي رَحْلِهِنَّ هَمْسَا
لاَ تَرَكَ اللهُ لَهُنَّ ضِرْسَا
وَ لاَ لَقِينَ الدَّهْرَ إِلاَّ تَعْسَا
٢- وَ مِنْهُمْ مَنْ أَعْرَبَهُ بِالضَّمَّةِ رَفْعًا، وَ بِنَاهُ عَلَى الْكَسْرِ نَصْبًا وَ جَرًّا. وَ زَعَمَ الزَّجَّاجِيُّ أَنَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَبْنِي أَمْسِ عَلَى الْفَتْحِ، وَ أَنْشَدَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ؛ مُذْ أَمْسًا. وَ هُوَ وَهْمٌ، وَ الصَّوَابُ مَا قَدَّمْنَاهُ مِنْ أَنَّهُ مُعْرَبٌ غَيْرُ مُنْصَرِفٍ، وَ زَعَمَ بَعْضُهُمْ أَنَّ أَمْسَا، فِي الْبَيْتِ فِعلٌ مَاضٍ وَ فَاعِلُهُ مُسْتَتِرٌ وَ التَّقْدِيرُ؛ مُذْ أَمْسَى الْمَسَاءُ
وَ افْتَرَقَتْ "ems" sözündə ayrıldı, بَنُو تَمِيمٍ Bəni Temim tayfası, فِرْقَتَيْنِ iki qrupa, فَمِنْهُمْ və onlardan, مَنْ أَعْرَبَهُ "ems" sözünü irablayan, بِالضَّمَّةِ رَفْعًا nominativ halda dammə ilə, بِالْفَتْحَةِ مُطْلَقًا digər hallarda isə fətə ilə, فَقَالَ؛ belə deyib; مَضَى أَمْسُ "Dün keçdi" kimi بِالضَّمِّ dammə ilə, وَ اعْتَكَفْتُ أَمْسَ "Dün itikafa girdim" və وَ مَا رَأَيْتُهُ مُذْ أَمْسَ "Onu dündən bəri görmədim" ifadələrində isə بِالْفَتْحِ fətə ilə. قَالَ الشَّاعِرُ Şair belə deyib; لَقَدْ رَأَيْتُ gördüm, عَجَبًا مُذْ أَمْسَا dün gecədən bəri qəribə şeylər, عَجَائِزًا yaşlı qadınlar, مِثْلَ السَّعَالِي qulyabani kimi, خَمْسَا beş qadın, يَأْكُلْنَ yeyirlər, مَا فِي رَحْلِهِنَّ azıqlarını, هَمْسَا gizlicə, لاَ تَرَكَ اللهُ Allah qoymasın, لَهُنَّ onlara, ضِرْسَا azı dişi, وَ لاَ لَقِينَ qarşılamasınlar, الدَّهْرَ zamanı, إِلاَّ تَعْسَا ancaq məhv olsunlar.. وَ مِنْهُمْ və onlardan, مَنْ أَعْرَبَهُ kim irablayırsa, بِالضَّمَّةِ رَفْعًا nominativ halda dammə ilə, وَ بِنَاهُ عَلَى الْكَسْرِ və binasını kəsrə üzərində, نَصْبًا وَ جَرًّا akkusativ və genitiv halda, وَ زَعَمَ الزَّجَّاجِيُّ və İmam Zeccaci iddia edib, bildirib; أَنَّ مِنَ الْعَرَبِ ərəb tayfalarından bir qisminin, مَنْ يَبْنِي أَمْسِ "ems" sözünü mebni edənlərin, عَلَى الْفَتْحِ fətə üzərində, وَ أَنْشَدَ عَلَيْه şiiri dəlil gətirib, قَوْلَهُ؛ مُذْ أَمْسًا şairin şeirindəki مُذْ أَمْسًا ifadəsindən, وَ هُوَ وَهْمٌ bu isə yanlış fikirdir, وَ الصَّوَابُ doğru olan, مَا قَدَّمْنَاهُ biz onu əvvəl dedik, مِنْ أَنَّهُ مُعْرَبٌ mureb olmasını, غَيْرُ مُنْصَرِفٍ qeyri-munsarif kimi olmasını, وَ زَعَمَ بَعْضُهُمْ və bəziləri də iddia edib, أَنَّ أَمْسَا "ems" sözünün, فِعلٌ مَاضٍ keçmiş zaman felidir, وَ فَاعِلُهُ مُسْتَتِرٌ və faili gizlidir, وَ التَّقْدِيرُ təqdiri isə; مُذْ أَمْسَى الْمَسَاءُ "Gecə, gecələdiyindən bəri" şəklindədir.
Şərhin Ümumi Mənası: Bəni Temim tayfası "ems" sözündə iki qrupa bölünüb. Onlardan bəziləri "ems" sözünü nominativ halda dammə, akkusativ və genitiv hallarda isə fətə ilə irablayıb və belə deyiblər:
مَضَى أَمْسُ
"Dün keçdi" ifadəsində dammə ilə,
إِعْتَكَفْتُ أَمْسَ
"Dün itikafa girdim" ifadəsində və,
مَا رَأَيْتُهُ مُذْ أَمْسَ
“Onu dünnen beri görmedim” ifadəsində fəthe ilə.
Şair belə demişdir;
لَقَدْ رَأَيْتُ عَجَبًا مُذْ أَمْسَا
Dünnen beri qəribə şeylər gördüm
عَجَائِزًا مِثْلَ السَّعَالِي خَمْسَا
Canavar kimi beş yaşlı qadın
يَأْكُلْنَ مَا فِي رَحْلِهِنَّ هَمْسَا
Gizlicə azıqlarındakı yeyirdilər
لاَ تَرَكَ اللهُ لَهُنَّ ضِرْسَا
Allah onlarda bir diş belə qoymasın!
وَ لاَ لَقِينَ الدَّهْرَ إِلاَّ تَعْسَا
Və yalnız bədbəxtliklə qarşılaşsınlar
(Yəni bir neçə qadın azıqlarını gizli-gizli yeyərkən, onları görən ac bir adam onlara qəzəblənib onları məxluqa bənzədən sözlər deyir. Sonda ac adam onlara beddua edir və Allah onların dişlərini töksün deyir.)
Bəziləri isə emsi sözünü rəf halında dammə, nəsb və cərr halında isə kəsrə ilə məbni hesab edir. İmam Zəccaci isə yuxarıdakı şeirdəki مُذْ أَمْسَا ifadəsini dəlil göstərərək, ərəb dilində bəzilərinin emsi sözünü fəthe ilə məbni etdiklərini irəli sürmüşdür. Lakin bu iddia yanlış anlayışdır. Doğru olanı, yəni emsi sözünün qeyri-münsərif olub mürəb olduğunu dedik. Bəziləri isə أَمْسَا sözünün keçmiş zaman feli olduğunu, failinin müstətir olduğunu və təqdiri isə;
مُذْ أَمْسَى الْمَسَاءُ
“Gecə, gecələdiyindən beri” şəklində olduğunu irəli sürmüşdür.
حاشية
Söz fəthe ilədir; yəni, qeyri-münsərif isim kimi i'rab olunur. Onun qeyri-münsərif olmasına səbəb alimlik və əl ilə tanınan emsi sözündən ədalət edilməsidir. Beytin i'rabı: ləqəd: ləm gizli olan andın cavabında gəlir, qəd: təsdiq hərfi. rəəyt: rəə; keçmiş zaman feli, səkinə ilə məbni, və tə; fail mövqeyindədir. əcəba; məful, nəsb olunub. məz; cərr hərfi. əmsa; məz ilə cərr olunub və cərr əlaməti fəthedir, çünki qeyri-münsərifdir, və əlif ixtisar üçün, və məz əms sözləri rəə felinə aid olur. əcaizə; əcəba sözünün əvəzi və şair zərurətə görə onu sərf edib. mislə; əcaizə üçün sifət və izafədir. və səali; izafə olunan, cərr və cərr əlaməti yedəki kəsrədir. xəmsa; əcaizə üçün sifət, əvəzi və ya bəyan, nəsb olunub. yə'kulnə; müzari feli, nisə nünü ilə səkinə ilə məbni, və nün fail mövqeyindədir. ma; isim məvsul, yəni əl-ləzi, səkinə ilə məbni, məful mövqeyindədir. fi rəhlihin; gizli feli aid olur, cümlə məvsula aid olub, i'rab mövqeyi yoxdur, və hin; izafə ilə cərr olunur. həmsa; məful mutlaq, nəsb olunub və əsli; gizli mənbəyə sifət, təqdiri; yə'kulnə əklən həmsa, sifət mənbəyə aid olub, sifət yerinə qoyulub. la; inkar hərfi, dua üçün. tərək; keçmiş zaman feli. Allah; fail, rəf olunub. ləhin; tərəkə aid olur. dirsə; məful, nəsb olunub. vəv; ətf hərfi. la; inkar hərfi. ləqin; müzari feli. dəhr; məful, nəsb olunub. illa; istisna üçün. tə'sa; istisna olunan.