Fəthə üzrə məbnilik
اَلْمَبْنِيُّ عَلَى الْفَتْحِ
Mən kəsrə üzərində mebnini qeyd etdikdən sonra, fətə üzərində mebnini qeyd etdim və onu "əhədə aşərə" və onun bacıları ilə misal gətirdim. Deyirsən: "Bana on bir adam gəldi" (جَاءَنِي أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً), "On bir adamı gördüm" (رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً) və "On bir adama rast gəldim" (مَرَرْتُ بِأَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً) – bu üç halda (ref, nasb, cər) hər iki sözün fətə ilə. Eyni şəkildə, onun bacılarında, yəni 19-a qədər olanlarda, yalnız on iki istisna olmaqla, deyirsən. Çünki on iki sözünün birinci hissəsi (اثْنَا) ref halında elif ilə, nasb və cər halında isə ya ilə irablanır. Deyirsən: "Bana on iki adam gəldi" (جَاءَنِي اثْنَا عَشَرَ رَجُلاً), "On iki adamı gördüm" (رَأَيْتُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً) və "On iki adama rast gəldim" (مَرَرْتُ بِاثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً). Mən bu sayının irabını "və bacıları" ifadəmdən istisna etmədim, çünki yaxın zamanda qeyd edəcəyəm ki, "isnani" və "isnetani" sözləri müsenna irabı kimi irablanır, hətta tərkib olsalar da.
Kəsrə üzərində mebnini qeyd etdikdən sonra, fətə üzərində mebnini qeyd etdim və onu "əhədə aşərə" və bacıları ilə misal gətirdim. Deyirsən: "Bana on bir adam gəldi", "On bir adamı gördüm" və "On bir adama rast gəldim" – hər iki sözün (əhədə və aşərə) fətə ilə, üç halda (ref, nasb, cər). Eyni şəkildə, bacılarında, yəni 19-a qədər olanlarda, yalnız on iki istisna olmaqla, deyirsən. Çünki on iki sözünün birinci hissəsi (اثْنَا) ref halında elif ilə, nasb və cər halında isə ya ilə irablanır. Deyirsən: "Bana on iki adam gəldi", "On iki adamı gördüm" və "On iki adama rast gəldim". Mən bu sayının irabını "və bacıları" ifadəmdən istisna etmədim, çünki yaxın zamanda qeyd edəcəyəm ki, "isnani" və "isnetani" sözləri müsenna irabı kimi irablanır, hətta tərkib olsalar da.
Fətə üzərində mebni
Kesrə üzərə məbni olanları zikr edib bitirdikdən sonra fəthə üzərə məbni olanları zikr etdim. Və bunu أَحَدَ عَشَرَ “On bir” sayı və oxşarları ilə misal gətirdim. Misal olaraq belə deyirsən;
جَاءَنِي أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً
“Mənə on bir adam gəldi” və
رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً
“On bir adamı gördüm” və
مَرَرْتُ بِأَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً
“On bir adama rast gəldim” kimi. Tərkiblərdə أَحَدَ عَشَرَ sayısının fail, meful və mecrur mövqedə olduğu görünür, lakin heç bir halda nə birinci hissəsi, nə ikinci hissəsi dəyişir. Hər üç halda da iki sözü fəthə üzərədir. Buna görə də أَحَدَ عَشَرَ və oxşarları olan sayıları fəthə üzərə məbni edərək deyirsən. Oxşarları deyərkən 11-dən 19-a qədər olan, lakin 12 istisna olmaqla olan sayıları nəzərdə tuturam. Çünki on iki, yəni إِثْنَا عَشَرَ sözünün birinci hissəsi olan إِثْنَا sözü ref halında elif, nəsb və cərr halında isə ya ilə irablanır. O halda belə deyirsən;
جَاءَنِي اثْنَا عَشَرَ رَجُلاً
“Mənə on iki adam gəldi” və,
رَأَيْتُ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً
“On iki adamı gördüm” və,
مَرَرْتُ بِاثْنَيْ عَشَرَ رَجُلاً
“On iki adama rast gəldim” kimi. Göründüyü kimi birinci misalda merfu olduğu üçün ref halında elif ilə, ikinci və üçüncü misallarda isə ya ilə irablanıb.
Mən أَخَوَاتِهِ “On bir sayısının oxşarları” deyərkən 12 sayını tamamilə istisna etmədim. Yəni 12 sayını da 11 sayısı və oxşarları ifadəmin içinə aldım. Çünki إِثْنَانِ və إِثْنَتَانِ “İki” sayıları hər nə qədər bu sayılarla tərkib olsalar da, müsənnanın irabı kimi irablandıqlarını sonra qeyd edəcəyəm.
حاشية
أخواته ilə tərkib olunan sayılar 19-a qədər olan sayılardır. Çünki bu sayılar iki hissəsi fəthə üzərə məbni olur, yalnız اثني عشر istisna olmaqla; onun birinci hissəsi müsənna irabı kimi, ref halında elif, nəsb və cərr halında isə ya ilə irablanır. İkinci hissəsi isə fəthə üzərə məbni olur. Tərkib olunan sayılarda fəthə üzərə məbni olmaq asanlığına görə seçilmişdir.