6. Cəmi İsim

اَلْمَجْمُوعُ

وَ هُوَ عَلَى ضَرْبَيْنِ, مُصَحَّحٌ; وَ هُوَ مَا لَحِقَتْ آخِرَهُ وَاوٌ مَضْمُومٌ مَا قَبْلَهَا أَوْ يَاءٌ مَكْسُورٌ مَا قَبْلَهَا لِمَعْنَى الْجَمْعِ وَ نُونٌ مَفْتُوحٌ عِوَضًا عَنِ الْحَرَكَةِ وَ التَّنْوِينِ فِي الْمُفْرَدِ وَ ذَلِكَ فِي الْمُذَكَّرِ كَمُسْلِمُونَ وَ مُسْلِمِينَ وَ يَخْتَصُّ ذَلِكَ بِمَنْ يَعْلَمُ. أَوْ أَلِفٌ وَ تَاءٌ فِي الْمُؤَنَّثِ وَ تَكُونُ مَضْمُومَةً فِي الرَّفْعِ وَ مَكْسُورَةً فِي النَّصْبِ وَ الْجَرِّ كَمُسْلِمَاتٌ وَ هِنْدَاتٌ. مُكَسَّرٌ، وَ هُوَ مَا يَتَكَسَّرُ فِيهِ بِنَاءُ الْوَاحِدِ، كَرِجَالٍ وَ افْرَاسٍ، وَ يَعُمُّ ذَوِي الْعِلْمِ وَ غَيْرَهُمْ. وَ الْمُذَكَّرُ وَ الْمُؤَنَّثُ مِنَ الْجَمْعِ الْمُصَحَّحِ يُسَوَّى فِيهِمَا بَيْنَ لَفْظَيِ الْجَرِّ وَ النَّصْبِ، تَقُولُ؛ رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ، مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ. وَ الْجَمْعُ الْمُصَحَّحُ مُذَكَّرُهُ وَ مُؤَنَّثُهُ لِلْقِلَّةِ وَ مَا كَانَ مِنَ الْمُكَسَّرِ عَلَى وَزْنِ أَفْعُلٍ وَ أَفْعَالٍ وَ أَفْعِلَةٍ وَ فِعْلَةِ، فَهُوَ جَمْعُ قِلَّةٍ، وَ مَا عَدَا ذَلِكَ جَمْعُ كَثْرَةٍ. وَ مَا جُمِعَ بِالْأَلِفِ وَ التَّاءِ مِنْ فَعْلَةِ، صَحِيحَةِ الْعَيْنِ فَالْاِسْمُ مِنْهُ مُتَحَرِّكُ الْعَيْنِ، نَحْوُ؛ تَمَرَاتٍ. وَ الصِّفَةُ مِنْهُ مُبْقَاةُ الْعَيْنِ عَلَى سُكُونِهَا، نَحْوُ؛ ضَخْمَاتٍ. وَ أَمَّا مُعْتَلُّهَا فَعَلَى السُّكُونِ كَبَيْضَاتٍ وَ جَوْزَاتٍ. وَ فَوَاعِلُ يُجْمَعُ عَلَيْهِ فَاعِلٌ اسْمًا، نَحْوُ؛ كَوَاهِلَ. وَ صِفَةً إِذَا كَانَ بِمَعْنَى فَاعِلَةٍ، نَحْوُ؛ حَوَائِضَ وَ طَوَالِقَ، وَ فَاعِلَةٌ اسْمًا أَوْ صِفَةً، نَحْوُ؛ كَوَاثِبَ وَ ضَوَارِبَ. وَ قَدْ شَذَّ، نَحْوُ؛ فَوَارِسَ. وَ يُجْمَعُ الْجَمْعُ، نَحْوُ؛ أَكَالِبَ وَ أَسَاوِرَ وَ أَنَاعِيمَ وَ رِجَالاَتٍ وَ جِمَالاَتٍ

وَ هُوَ عَلَى ضَرْبَيْنِ cəm isim iki növdə olur: musəhhəh (salim, qaydalı) və mükəssər (qırıq, qaydasız); مُصَحَّحٌ musəhhəh olan cəm isim; وَ هُوَ مَا elə bir söz ki, لَحِقَتْ آخِرَهُ sonuna əlavə olunur, وَاوٌ مَضْمُومٌ dammalı vav, مَا قَبْلَهَا əvvəlki hərfinə, أَوْ يَاءٌ مَكْسُورٌ və ya kəsrəli ya, مَا قَبْلَهَا sondan əvvəlki hərfinə, لِمَعْنَى الْجَمْعِ cəm mənası üçün, وَ نُونٌ مَفْتُوحٌ və fətalı nun, عِوَضًا عَنِ الْحَرَكَةِ وَ التَّنْوِينِ tənvin və hərəkədən əvəz olaraq, فِي الْمُفْرَدِ müfrəddə, وَ ذَلِكَ فِي الْمُذَكَّرِ və bu müzəkkərlərdə; مُسْلِمُونَ və مُسْلِمِينَ kimi, وَ يَخْتَصُّ ذَلِكَ بِمَنْ يَعْلَمُ bu cəm ağıllılar üçün olur. أَوْ أَلِفٌ وَ تَاءٌ فِي الْمُؤَنَّثِ müənnəsin cəmi üçün əlif və ta əlavə olunur, تَكُونُ مَضْمُومَةً فِي الرَّفْعِ raf halında dammalı olur, وَ مَكْسُورَةً فِي النَّصْبِ وَ الْجَرِّ nəsb və cər halında kəsrəli olur; raf halında مُسْلِمَاتٌ və هِنْدَاتٌ, nəsb və cər halında isə مُسْلِمَاتٍ və هِنْدَاتٍ kimi. مُكَسَّرٌ mükəssər olan cəm isim; وَ هُوَ مَا yəni o ki, özündə tək bir quruluşda qırılır, رِجَالٌ “Adamlar” və أَفْرَاسٌ “Atlar” kimi. Bu form وَ يَعُمُّ ümumi olur, ذَوِي الْعِلْمِ وَ غَيْرَهُمْ ağıllı və qeyri-ağıllılar üçün. وَ الْمُذَكَّرُ وَ الْمُؤَنَّثُ müzəkkər və müənnəs, مِنَ الْجَمْعِ الْمُصَحَّحِ musəhhəh cəmdə, يُسَوَّى فِيهِمَا hər ikisində nəsb və cər halında eyni olur, تَقُول deyirsən; رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ “Müsəlman kişiləri və qadınları gördüm” və مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ “Müsəlman kişilərə və qadınlara rast gəldim” kimi. وَ الْجَمْعُ الْمُصَحَّحُ مُذَكَّرُهُ وَ مُؤَنَّثُهُ musəhhəh cəm olan müzəkkər və müənnəs isimlər az istifadə olunur, وَ مَا كَانَ مِنَ الْمُكَسَّرِ mükəssər olanlar isə, عَلَى وَزْنِ bu vəznlərdə olanlar; أَفْعُلٌ və أَفْعَالٌ və أَفْعِلَةٌ və فِعْلَةُ vəznindəki cəmlər cəm-i qillədir, وَ مَا عَدَا ذَلِكَ bunlardan başqa olanlar isə cəm-i kəsrədir. وَ مَا جُمِعَ بِالْأَلِفِ وَ التَّاءِ əlif və ta ilə cəm olunanlar, مِنْ فَعْلَةِ fe'letu vəznindən, صَحِيحَةِ الْعَيْنِ ayn-ul-fiil sağlam qalarsa, فَالْاِسْمُ مِنْهُ ondan olan isim, مُتَحَرِّكُ الْعَيْنِ ayn-ul-fiil hərəkəlidir, misal; تَمَرَاتٍ “xurmalar” kimi, تَمْرَةٌ sözünün cəmi. وَ الصِّفَةُ مِنْهُ ondan olan sifət, مُبْقَاةُ الْعَيْنِ ayn-ul-fiil sükun üzərində qalarsa, misal; ضَخْمَاتٍ “iri olanlar” kimi. وَ أَمَّا مُعْتَلُّهَا mutəl olanlara gəldikdə isə, فَعَلَى السُّكُونِ sükun üzərində olur, بَيْضَاتٌ “ağ olanlar” və جَوْزَاتٌ “qozlar” kimi. وَ فَوَاعِلُ və fevailu, يُجْمَعُ عَلَيْهِ fəal isim olaraq cəm olunur, misal; كَوَاهِلُ “belin üst hissələri” kimi. وَ صِفَةً və sifət olaraq, İZƏ KƏNƏ Bİ MƏNƏ FƏALƏ sifət mənasında olarsa, misal; حَوَائِضُ “hovuzlar” və طَوَالِقَ “atanlar” kimi. وَ فَاعِلَةٌ اسْمًا أَوْ صِفَةً fəal isim və ya sifət olaraq, misal; كَوَاثِبُ “yaxın olanlar” və ضَوَارِبَ “vuranlar” kimi. وَ قَدْ شَذَّ, misal; فَوَارِسَ. وَ يُجْمَعُ الْجَمْعُ, misal; أَكَالِبَ, أَسَاوِرَ, أَنَاعِيمَ, رِجَالاَتٍ, جِمَالاَتٍ

şazz olur; فَوَارِسُ “Atlar” kimi. وَ يُجْمَعُ الْجَمْعُ cəm söz cəmlənir; Nümunəsi belədir; أَكَالِبُ “İtlər” və أَسَاوِرُ “Bileziklər” və أَنَاعِيمُ “Fermə heyvanları” və رِجَالاَتٌ “Kişilər” və جِمَالاَتٌ “Gözəllər” kimi. Mecmu’ & Cəmi İsim Cəmi isimlər musahhah və mükəssər olmaq üzrə iki yerə bölünür. Cəmi musahhah (müzekker üçün) isim, sonuna damməli vav və fətəli nun əlavə olunan müfrəd isimdir. Bu nun hərfi, müfrəd sözün hərəkəsinin və tənvininin yerinə keçən nundur. Yəni müfrədin hərəkə işarəsini cəmi sözə daşıyır. Bu şəkildə edilən cəmi, cəmi müzekker salim adlanır, nümunə olaraq مُسْلِمٌ “Müsəlman kişi” müfrəd sözünün مُسْلِمُونَ olması kimi. Yaxud cəmi edilərkən əlavə olunan vav hərfi kəsrəli ya hərfi olur ki, bu cəmi ismin nəsb və cərr halındakı vəziyyətidir. Yəni rəf halında مُسْلِمُونَ “Müsəlman kişilər” olan söz, nəsb və cərr halında vav hərfini ya hərfinə çevirərək مُسْلِمِينَ “Müsəlman kişilər” olur. Necə ki, cəmi müzekker salim edərkən müfrəd müzekker ismə vav və nun əlavə etdik, cəmi müənnəs salim (cəmi musahhaha) edərkən də müfrəd müənnəs ismə elif və te hərfi əlavə edirik. Cəmi müzekker salim olan söz rəf halında dammə, nəsb və cərr halında isə kəsrə olur. Nümunə olaraq, müfrəd müənnəs söz olan مُسْلِمَةٌ “Müsəlman qadın” sözünün sonuna elif və te əlavə edərək مُسْلِمَاتٌ “Müsəlman qadınlar” edirik. Bu مُسْلِمَاتٌ sözü rəf halında belədir, nəsb və cərr halında isə مُسْلِمَاتٍ kimi kəsrəli olur. Cəmi mükəssər demək cem-i teksir və ya qırıq cəmi deməkdir. Qırıq cəmidən məqsəd, bir neçə cəmi formanın və müfrəd sözün hərflərindən fərqli hərflərin cəmi formaya daxil olmasından irəli gəlir. Cəmi mükəssər deyə müzekkeri, cəmi mükəssərə deyə də müənnəsləri adlandırırıq. Nümunə olaraq رَجُلٌ “Kişi” sözünün təsniyəsi رَجُلاَنِ “İki kişi” şəklindədir. Cəmisinin normalda رَجُلُونَ şəklində gəlməsi lazımdır, amma əksər hallarda رِجَالٌ “Kişilər” şəklində gəlir. Bu رِجَالٌ forması qırıq cəmi sayılır. فَرَسٌ “At” sözünün cəmisinin أَفْرَاسٌ “Atlar” olması kimi. مَاءٌ “Su” sözünün مِيَاهٌ olması kimi. Bu cəmi teksir ağıl və qeyri-aqillər üçün istifadə olunur. Cəmi musahhah və cəmi musahhaha olan müzekker və müənnəs isimlər nəsb və cərr halları arasında bərabərdirlər, yəni ikisi də bu hallarda sabitdir. Sən bu halda belə deyirsən; رَأَيْتُ الْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ “Müsəlman kişiləri və qadınları gördüm” və, مَرَرْتُ بِالْمُسْلِمِينَ وَ الْمُسْلِمَاتِ “Müsəlman kişilərə və qadınlara rast gəldim” kimi. Cəmi müzekker musahhah və cəmi müənnəs musahhaha’nın istifadəsi azdır. Daha çox cəmi mükəssər və mükəssərə vəznləri olan أَفْعُلٌ və أَفْعَالٌ və أَفْعِلَةٌ və فِعْلَةُ vəznləri istifadə olunur. Bu vəznlərə cəmi kıllet, bunlardan başqa olanlara cəmi kəsret deyilir. Əgər bir şey 3-dən 9-a qədərdirsə cəmi kıllet, 9-dan sonsuza qədərdirsə cəmi kəsret deyilir. Məsələn; حَرْفٌ “Hərf” sözünün cəmi kılleti أَحْرُفٌ “Hərflər” şəklində gəlir, cəmi kəsreti isə حُرُوفٌ “Hərflər” şəklində gəlir. Yaxud زَمَانٌ “Zaman” sözünün cəmi kılleti أَزْمِنَةٌ və أَزْمَانٌ və أَزْمُنٌ şəklində gəlir. Elif və te ilə edilən cəmi فَعْلَةُ vəznindən ediləcəksə, فَعْلَةُ vəznindəki sözün ayn ul-fiili sükun üzərindədir, amma bunlardan edilən cəmi isimdə hərəkəli olur, yəni تَمْرَةُ “Xurma” sözündə mim hərfi sakit ikən cəmisində تَمَرَاتٌ “Xurmalar” şəklində hərəkəlidir. Əgər bu vəzindən gələn bir söz cəmi müənnəs musahhah olacaqsa və sifət kimi gələcəkdirsə ayn ul-fiil sükun üzərində qalır, nümunə ضَخْمَةُ “İri” olan sözün ha hərfi sükun üzərindədir, cəmisində də ضَخْمَاتٌ “İrilər” şəklində eyni qalır. Yenə bu vəzindən gələn mutell fiil olarsa cəmisində də sükun üzərindədir, nümunə olaraq بَيْضَةُ sözünün cəmisində بَيْضَاتٌ “Ağlar” və جَوْزَةُ sözünün cəmisində isə جَوْزَاتٌ “Qozlar” şəklindədir. فَاعِلٌ sözündən cəmlənən فَوَاعِلُ sözü isim kimi gəlir, كَوَاهِلُ kimi. فَاعِلَةٌ mənası üzərində sifət kimi gəlir حَوَائِضُ və طَوَالِقُ və كَوَاثِبُ və ضَوَارِبُ kimi. Bəzən şazz olaraq فَوَارِسُ kimi gəlir. Cəmi sözünü cəmləmək mümkündür. Məsələn كَلبٌ “İt” sözünün cəmisində كِلاَبٌ “İtlər” ikən yenidən cəmlənib أَكَالِبُ “İtlər” edilə bilər. أَسَاوِرُ və أَنَاعِيمُ və رِجَالاَتٌ və جِمَالاَتٌ sözləri də belədir.