5. Müsənna İsim

اَلْمُثَنَّى

وَ هُوَ مَا لَحِقَتْ آخِرَهُ أَلِفٌ أَوْ يَاءٌ مَفْتُوحٌ مَا قَبْلَهَا لِمَعْنَى التَّثْنِيَةِ وَ نُونٌ مَكْسُورَةٌ عِوَضًا عَنِ الْحَرَكَةِ وَ التَّنْوِينِ. وَ تَسْقُطُ النُّونُ عِنْدَ الْإِضَافَةِ، نَحْوُ؛ غُلاَمَا زَيْدٍ. وَ الْأَلِفَ إِذَا لاَقَاهَا سَاكِنٌ، نَحْوُ؛ غُلاَمَا الْحَسَنِ وَ ثَوْبَا ابْنِكَ. وَ مَا فِي آخِرِهِ أَلِفٌ مَقْصُورَةٌ إِنْ كَانَ ثُلاَثِيًّا رُدَّ إِلَى أَصْلِهِ، نَحْوُ؛ عَصَوَانِ وَ رَحَيَانِ. وَ لَيْسَ فِيمَا يُجَاوِزُ الثُّلاَثِيِّ إِلاَّ الْيَاءُ، نَحْوُ؛ أَعْشَيَانِ وَ حُبْلَيَانِ وَ حُبَارَيَانِ وَ مُصْطَفَيَانِ. وَ إِنْ كَانَ فِي آخِرِ الْمَمْدُودِ أَلِفُ التَّأْنِيثِ كَحَمْرَاءَ قُلْتَ؛ حَمْرَاوَانِ. وَ تَقُولُ فِي كِسَاءِ وَ قُرَّاءٍ وَ حِرْبَاءٍ؛ كِسَاءَانِ وَ قُرَّاءَانِ وَ حِرْبَاءَانِ

وَ هُوَ مَا müsenna isim elə bir şeydir ki, لَحِقَتْ əlavə olunur, آخِرَهُ sonuna أَلِفٌ və ya ي harfi, مَفْتُوحٌ əvvəlki hərfi fətalı, لِمَعْنَى التَّثْنِيَةِ təzniyə mənasında, وَ نُونٌ مَكْسُورَةٌ və kəsrəli nun, عِوَضًا hərəkə və tənvinin əvəzi olaraq, وَ تَسْقُطُ النُّونُ bu sondakı kəsrəli nun izafə zamanı düşür, misal; غُلاَمَا زَيْدٍ "Zeydin iki oğlu" kimi. وَ الْأَلِفَ İf sonundakı eliflə qarşılaşan sakin hərf olarsa, misal; غُلاَمَا الْحَسَنِ "Hasanın iki oğlu" və ثَوْبَا ابْنِكَ "Oğlunun iki paltarı" kimi. وَ مَا فِي آخِرِهِ sonunda elif-i məqsurə (ى) olarsa və söz üç hərfli olarsa, aslına qaytarılır, misal; عَصَوَانِ "iki asa" və رَحَيَانِ "iki dəyirman" kimi. Üç hərfdən çox olanlarda yalnız ya harfi olur, misal; أَعْشَيَانِ "iki zəif görən", حُبْلَيَانِ "iki hamilə", حُبَارَيَانِ "iki toy quşu", مُصْطَفَيَانِ "iki Mustafa". Əgər sonunda məmdudə te’nis əlaməti olan elif olarsa, misal; حَمْرَاءَ "qırmızı", onun təzniyəsi حَمْرَاوَانِ "iki qırmızı" olur. KİSَاءٌ "örtük", قُرَّاءٌ "çox oxuyan", حِرْبَاءٌ "bukalemun" sözlərinin təzniyəsi isə كِسَاءَانِ, قُرَّاءَانِ, حِرْبَاءَانِ olur.

Müsenna & Təzniyə İsim

Müfrəd sözün sonuna fətalı elif və ya ilə kəsrəli nun əlavə olunmaqla əldə olunan sözə təzniyə və ya müsenna söz deyilir. Sona gələn kəsrəli nun, müfrəd sözün hərəkə və tənvininin əvəzi olan nundur. Bu nun hərfi, təzniyə söz izafə olunduqda düşür, misal:

غُلاَمَا زَيْدٍ

"Zeydin iki oğlu" ifadəsində غُلاَمَانِ "iki oğul" olan söz cümlədə izafə olduğu üçün sonunda olan nun hərfi düşmüşdür.

Ve bu nun herfi, sakit elif ile qarşılaşarsa yenə düşür, misalları;

غُلاَمَا الْحَسَنِ

“Həsənin iki oğlu” və,

ثَوْبَا ابْنِكَ

“Oğlunun iki geyimi” tərkiblərindəki غُلاَمَانِ və ثَوْبَانِ sözlərindən sonra gələn sözlər sakit elif ilə başladığı üçün bu təsniyə sözlərdəki nun herfi düşmüşdür.

Əgər sonunda elif-i maksura olan və üç hərfli olan bir söz təsniyə edilmək istənirsə, o halda təsniyə halında elif-i maksuralı söz i'lalden əvvəlki halına çevrilir. Məsələn عَصَا “Əsa” və رَحًى “Dəyirman” sözlərinin təsniyəsində sonundakı elif-i maksuralar köhnə halına dönür, misalları;

عَصَوَانِ

“İki əsa” və,

رَحَيَانِ

“İki dəyirman” kimi. عَصَا olan söz köhnə halı عَصَوٌ və رَحًى olan söz isə رَحَيٌ kimi olmuşdur.

Əgər bu söz yuxarıdakılar kimi üç hərfdən çoxdursa, yalnız sonuna ya hərfi gəlir. Yəni أَعْشَى və حُبْلَى və حُبَارَى və مُصْطَفَى sözlərinin təsniyəsində sonundakı hərf elif-i maksura istər ya-dan, istər vav-dan çevrilmiş olsun, ya hərfi ilə oxunur, misalları;

أَعْشَيَانِ

“Bulanıq görən iki nəfər” və,

حُبْلَيَانِ

“İki hamilə” və,

حُبَارَيَانِ

“İki toy quşu” və,

مُصْطَفَيَانِ

“İki mustafa” kimi.

Əgər bir sözün sonunda tə'nis üçün olan elif-i məmduda varsa, məsələn حَمْرَاءُ “Qırmızı, diş. üçün” bir sözün təsniyəsini حَمْرَاوَانِ “İki qırmızı” deyə söyləyirsən. Və yenə sən كِسَاءٌ “Örtük” və قُرَّاءٌ “Çox oxuyan” və حِرْبَاءٌ “Bukalemun” kimi sözlərin təsniyəsi üçün كِسَاءَانِ və قُرَّاءَانِ və حِرْبَاءَانِ deyirsən.