c. Bədəl

اَلْبَدَلُ

وَ هُوَ عَلَى أَرْبَعَةِ أَضْرُبٍ؛ بَدَلُ الْكُلِّ مِنَ الْكُلِّ، نَحْوُ؛ رَأَيْتُ زَيْدًا أَخَاكَ. بَدَلُ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ، نَحْوُ؛ ضَرَبْتُ زَيْدًا رَأْسَهُ. بَدَلُ الْإِشْتِمَالِ، نَحْوُ؛ سُلِبَ زَيْدٌ ثَوْبُهُ. بَدَلُ الْغَلَطِ، نَحْوُ؛ مَرَرْتُ بِرَجُلٍ حِمَارٍ. وَ تُبْدَلُ النَّكِرَةُ مِنَ الْمَعْرِفَةِ وَ عَلَى الْعَكْسِ وَ يُشْتَرَطُ فِي النَّكِرَةِ الْمُبْدَلَةِ مِنَ الْمَعْرِفَةِ أَنْ تَكُونَ مَوْصُوفَةً، كَقَوْلِهِ تَعَالَى؛ لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِبَةِ، نَاصِبَةٍ كَاذِبَةٍ العلق ١٥-١٦

Bedel dörd hissəyə bölünür; Bedel-i küll minəl-küll, yəni tamdan bedel, misalı belədir: رَأَيْتُ زَيْدًا أَخَاكَ "Qardaşın Zeydi gördüm" kimi. Bedel-i bə'z minəl-küll, yəni bir hissədən bedel, misalı belədir: ضَرَبْتُ زَيْدًا رَأْسَهُ "Zeydin başına vurdum" kimi. Bedel-i iştimal, yəni hal və vəziyyəti bildirən bedel, misalı belədir: سُلِبَ زَيْدٌ ثَوْبُهُ "Zeydin paltarı soyuldu" kimi. Bedel-i xətâ, yəni səhvən deyilən bedel, misalı belədir: مَرَرْتُ بِرَجُلٍ حِمَارٍ "Zeydə (səhv oldu) eşşəyə rast gəldim" kimi. Nekirə olan söz marifədən bedel ola bilər, əksinə də mümkündür. Marifədən bedel olan nekirədə şərt odur ki, o, sifətlənmiş olsun. Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi: لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِبَةِ، نَاصِبَةٍ كَاذِبَةٍ "Şübhəsiz ki, yalancı alınla tutacağıq" Alaq 15-16

Bedel

Bedel dörd hissəyə bölünür;

Bedel-i küll minəl-küll, misalı:

رَأَيْتُ زَيْدًا أَخَاكَ

“Qardaşın Zeydi gördüm” ifadəsində Zeyddən bedel qardaşın sözüdür.

Bedel-i bə’d min əl-küll, misalı;

ضَرَبْتُ زَيْدًا رَأْسَهُ

“Zeydin başına vurdum” ifadəsində Zeyddən bedel başıdır.

Bedel-i iştimal, misalı;

سُلِبَ زَيْدٌ ثَوْبُهُ

“Zeydin paltarı soyuldu” ifadəsində Zeyddən bedel paltarıdır.

Bedel-i qələt, misalı;

مَرَرْتُ بِرَجُلٍ حِمَارٍ

“Zeydə (səhv oldu) eşşəyə rast gəldim” ifadəsində Adamdan bedel eşşəkdir.

Nekrə, mə'rifədən bedel ola bilər, amma mə'rifə nekredən bedel ola bilməz. Lakin mə'rifədən bedel olan nekrə üçün sifətlənmiş olması şərtdir, misalı Allah-Təalanın bu ayəsində olduğu kimi;

لَنَسْفَعًا بِالنَّاصِبَةِ، نَاصِبَةٍ كَاذِبَةٍ

“Əlbəttə, alınından tutarıq, yalançı alınından” ayəsində əvvəlki ayədə mə'rifə olan النَّاصِبَةُ “Alın” sözü, sonrakı ayədə نَاصِبَةٍ şəklində nekrə olaraq işlədilmişdir. Beləliklə, nekrə bir isim, mə'rifə bir isimdən bedel olmuşdur. Şərt olan sifətlənmiş olması isə كَاذِبَةٍ sözü ilə tamamlanır.